Mide Kanseri Belirtileri, Evreleri ve Tedavisi – Hasta Rehberi
Mide ve Özofagogastrik Bileşke Kanseri Nedir?
Mide kanseri (gastrik adenokarsinom), midenin iç yüzeyini döşeyen bez hücrelerinden kaynaklanan bir kanserdir ve mide kanserlerinin yaklaşık %95'ini oluşturur. Yemek borusu ile midenin birleştiği noktada (özofagogastrik bileşke, GEJ) gelişen adenokarsinomlar da aynı biyolojik aile içinde, ancak kendine özgü sınıflandırma ve tedavi nüansları ile ele alınır — bu rehberde her ikisi birlikte kapsamlı olarak işlenmektedir. Son üç yıl, bu hastalık grubunun tedavisinde eşi görülmemiş bir hızla yeni FDA onayının art arda geldiği bir dönem olmuştur: yeni biyobelirteçler (Claudin 18.2), yeni antikor-ilaç konjugatları, perioperatif immünoterapi ve en güncel olarak (25 Ağustos 2026) HER2-pozitif hastalıkta yepyeni bir hedefe yönelik-immünoterapi kombinasyonu onay almıştır. Bu rehberde hastalığın nedenlerinden tanısına, evrelemesinden en güncel tedavi seçeneklerine kadar tüm ayrıntılar ele alınmaktadır.
Mide kanserinde tedavi yaklaşımını belirleyen üç temel eksen vardır: tümörün yeri (özofagogastrik bileşke mi, yoksa mide gövdesi mi — bu, "Siewert sınıflaması" ile ayrılır), evresi (erken/rezektabl mi, yoksa metastatik mi) ve moleküler profili (HER2, Claudin 18.2, mikrosatellit instabilitesi, PD-L1 durumu). Özellikle metastatik hastalıkta, hangi biyobelirtecin pozitif olduğu artık hangi ilacın kullanılacağını doğrudan belirlemektedir — bu nedenle bu rehberde evreleme ve tedavi bölümleri bu moleküler çerçeve etrafında yapılandırılmıştır.
Mide Anatomisi
Mide, yemek borusu (özofagus) ile ince bağırsağın ilk kısmı olan duodenum arasında, karın boşluğunun üst kısmında yer alan bir sindirim organıdır. Dört ana bölgeden oluşur: yemek borusunun mideye açıldığı kardiya; kardiyanın üstünde kubbe şeklindeki fundus; midenin en büyük bölümü olan ve yiyeceklerin depolanıp sindirildiği korpus (gövde); ve ince bağırsağa açılan antrum/pilor.
Mide duvarı, içten dışa doğru mukoza (bez hücrelerini içeren iç astar — adenokarsinomların büyük çoğunluğu burada başlar), submukoza, muskularis propria (kas tabakası) ve en dışta subserosa/serosa katmanlarından oluşur. Bu katmanlı yapı, tümörün derinliğine göre evrelemenin (T kategorisi) temelini oluşturur.
Mide, mekanik olarak yiyecekleri karıştırıp küçük parçalara ayırırken, kimyasal olarak da hidroklorik asit ve pepsin enzimi salgılayarak proteinlerin sindirimini başlatır; ayrıca asidik ortamı sayesinde zararlı mikroorganizmalara karşı bir bariyer görevi görür.
Ne Sıklıkta Görülür? (Güncel İstatistikler)
Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı'nın (IARC) "Global cancer statistics 2024" raporuna göre (Sung H, ve ark., CA: A Cancer Journal for Clinicians, 8 Temmuz 2026'da yayınlandı, DOI: 10.3322/caac.70090), 2024 verilerine göre dünya genelinde yaklaşık 980.286 yeni mide kanseri vakası (tüm kanserlerin %4,7'si — en sık görülen 5. kanser türü) ve 641.554 mide kanserine bağlı ölüm (kanser ölümlerinin %6,6'sı — en sık 5. ölüm nedeni) bildirilmiştir. Erkeklerde görülme hızı kadınlara göre yaklaşık 2,2 kat daha fazladır (638.780 erkek vakaya karşı 341.506 kadın vaka). Vakaların yaklaşık %71'i Asya kıtasında görülmekte olup, Moğolistan dünyada en yüksek görülme hızına sahip ülke konumundadır; Doğu Asya, Doğu Avrupa ve Güney Amerika'nın bazı bölgeleri de klasik olarak yüksek görülme sıklığına sahip coğrafyalardır.
Amerikan Kanser Derneği'nin "Cancer Statistics, 2026" raporuna göre (Siegel RL, ve ark., CA: A Cancer Journal for Clinicians, 13 Ocak 2026'da yayınlandı, DOI: 10.3322/caac.70043), 2026'da ABD'de yaklaşık 31.510 yeni mide kanseri vakası (17.900 erkek, 13.610 kadın) ve 10.740 ölüm beklenmektedir. Ortanca tanı yaşı 68 olup, vakaların yaklaşık %60'ı 65 yaş ve üzerinde tanı almaktadır. Evreye göre 5 yıllık göreceli sağkalım (SEER 21, 2015-2021 tanı kohortu): lokalize hastalıkta %76,5, bölgesel yayılımda %37,2, uzak metastazda %7,5; tüm evreler birlikte yaklaşık %43'tür. Tanı anında hastaların yalnızca %31'i lokalize evrede yakalanabilmekte, %36'sı ise ne yazık ki zaten uzak metastazlıdır — bu durum, mide kanserinde erken tanının neden bu denli kritik olduğunu açıkça göstermektedir.
GLOBOCAN 2024 Türkiye ülke profiline göre, Türkiye'de yıllık yaklaşık 12.914 yeni mide kanseri vakası (8.481'i erkek) bildirilmekte olup, bu sayı mide kanserini tüm kanserler arasında görülme sıklığında 7. sıraya yerleştirmektedir. Dikkat çekici olarak, mide kanseri Türkiye'de ölüm nedenleri arasında 3. sırada yer almaktadır (9.176 ölüm) — yani görülme sıklığı sıralamasının gerisinde kalan bir ölüm sıralaması, hastalığın genel olarak geç evrede yakalanma eğilimini ve sağkalımın sınırlı olduğunu yansıtmaktadır. Türkiye'nin mide kanseri yükü, tarihsel olarak Batı Avrupa ülkelerine kıyasla daha yüksek kabul edilmektedir; bu durum büyük ölçüde toplumda yaygın olan Helicobacter pylori enfeksiyonu sıklığıyla ilişkilendirilmektedir.
Risk Faktörleri
Helicobacter pylori, IARC tarafından 1994'te (IARC Monografileri Cilt 61) kesin (Grup 1) kanserojen olarak sınıflandırılmıştır. Güncel tahminlere göre, 2020'de dünya genelinde tanı konan mide kanserlerinin yaklaşık %78-94'ü (bölgeye göre değişmekle birlikte, kardiya-dışı [distal] mide kanserlerinin büyük çoğunluğu) H. pylori enfeksiyonuna atfedilebilir niteliktedir (yaklaşık 850.000 vaka/yıl). Bir meta-analize göre (Liang JL, ve ark., Frontiers in Oncology, 2025), H. pylori enfeksiyonu olanlarda mide kanseri riski olmayanlara göre yaklaşık 4,36 kat (RR) daha fazladır. H. pylori enfeksiyonunun antibiyotiklerle eradikasyonu, mide kanseri riskini azaltmada kanıtlanmış bir stratejidir.
- Helicobacter pylori enfeksiyonu (en önemli risk faktörü)
- Sigara kullanımı (RR ~1,61)
- Yüksek tuzlu gıda tüketimi (RR ~1,55)
- İşlenmiş/kırmızı et tüketimi
- Düşük meyve-sebze tüketimi
- Kronik atrofik gastrit ve pernisiyöz anemi (RR ~6,8)
- Daha önce geçirilmiş mide cerrahisi (uzun dönemde güdük mide kanseri riski)
- Epstein-Barr virüsü (EBV) enfeksiyonu (mide kanserlerinin ayrı bir moleküler alt tipi)
- Obezite
- Kronik gastroözofageal reflü (GERD) — özellikle kardiya/GEJ bölgesi kanserleri için
Mide kanseri tek bir hastalık değildir; kardiya (özofagogastrik bileşke) bölgesindeki kanserler ile mide gövdesindeki (distal/non-kardiya) kanserlerin risk faktörleri belirgin şekilde farklıdır. Klasik bir çalışmaya göre (Lagergren J, ve ark., NEJM, 1999), sık ve şiddetli reflü semptomu olanlarda özofagus adenokarsinomu riski 43,5 kat, kardiya adenokarsinomu riski ise 4,4 kat artmaktadır — oysa bu ilişki distal mide kanserinde gösterilememiştir. Bu nedenle GERD/Barrett özofagusu esas olarak kardiya/GEJ kanserleriyle ilişkiliyken, H. pylori esas olarak distal mide kanseriyle ilişkilidir; Batı ülkelerinde distal mide kanseri sıklığı azalırken kardiya/GEJ adenokarsinomu sıklığının artmasının nedeni büyük ölçüde bu farklı risk profiline dayanır.
Kalıtsal Mide Kanseri Sendromları
Mide kanserlerinin küçük bir kısmı (yaklaşık %1-3'ü) kalıtsal sendromlarla ilişkilidir; ancak bu hastalarda risk çoğu zaman çok yüksek olduğundan tanınması büyük önem taşır.
Uluslararası Mide Kanseri Bağlantı Konsorsiyumu'nun (IGCLC) 2020 güncellemesine göre (Blair VR, ve ark., Lancet Oncology, 2020), CDH1 (E-kaderin) genindeki germline mutasyonlar, diffüz tip mide kanseri için 80 yaşına kadar kümülatif riski erkeklerde %42-70, kadınlarda %33-56 aralığında artırır (geniş aralık, farklı aile seçim kriterlerine dayanan çalışmalardan kaynaklanır); kadın taşıyıcılarda ayrıca lobüler meme kanseri riski %39-55'e ulaşır. Kılavuz, uygun kriterleri karşılayan taşıyıcılarda genellikle 20-30 yaş aralığında profilaktik (koruyucu) total gastrektomi önerir.
Lynch sendromu: MLH1/MSH2/MSH6/PMS2 gen taşıyıcılarında 70 yaşına kadar mide kanseri riski %2-16 arasında değişir (gen ve cinsiyete göre); Li-Fraumeni sendromu (TP53), özofagogastrik bileşke tümörleriyle özellikle ilişkilendirilmiştir; ailesel adenomatöz polipozis (FAP)'te fundik bez polipleri sık görülür ve bir kısmında displazi gelişebilir; GAPPS (mide adenokarsinomu ve proksimal mide polipozisi, APC geninin promotor bölgesi mutasyonuna bağlı) sendromunda mide adenokarsinomu riski bildirilmiştir. Aile öyküsü uygun olan hastalara genetik danışmanlık ve gerektiğinde germline test önerilir.
Histolojik ve Moleküler Sınıflama
Lauren Sınıflaması: İntestinal ve Diffüz Tip
1965'te tanımlanan (Laurén P., Acta Pathologica Microbiologica Scandinavica, 1965) bu klasik histolojik sınıflama, mide adenokarsinomunu iki ana biyolojik davranışa ayırır:
| Özellik | İntestinal Tip | Diffüz Tip |
|---|---|---|
| Yaş/cinsiyet | Daha yaşlı, erkeklerde daha sık | Daha genç, kadınlarda göreceli daha sık |
| İlişkili faktör | H. pylori, kronik atrofik gastrit | CDH1/E-kaderin işlev kaybı, kalıtsal yatkınlık |
| Büyüme paterni | Bez yapıları oluşturan, sınırları belirgin kitle | Kohezyon kaybetmiş hücreler, "linitis plastica" (deri şişesi mide) paterni, taşlı yüzük hücreleri |
| Yayılım eğilimi | Hematojen (kan yoluyla) | Peritoneal (karın zarı) yayılım daha sık |
| Sıklık trendi | Batı ülkelerinde azalmakta | Görece stabil/artmakta |
| Prognoz | Görece daha iyi | Daha kötü (HR 1,23; Petrelli F, ve ark., meta-analiz, J Gastrointest Oncol, 2017) |
TCGA Moleküler Alt Tipleri
The Cancer Genome Atlas (TCGA) konsorsiyumunun kapsamlı moleküler analizine göre (Nature, 2014), mide adenokarsinomu dört moleküler alt tipe ayrılır: EBV-pozitif (%9 — Epstein-Barr virüsü ilişkili, yüksek PD-L1 ekspresyonu ile karakterize), mikrosatellit instabil (MSI) (%22), genomik olarak stabil (%20 — diffüz histoloji ve RHOA mutasyonlarıyla ilişkili) ve kromozomal instabil (CIN) (%50 — en sık alt tip, HER2 gibi reseptör genlerinde amplifikasyonlarla ilişkili). Bu sınıflama araştırma düzeyinde önemli olmakla birlikte, güncel klinik pratikte tedavi kararları daha çok aşağıda anlatılan hedeflenebilir biyobelirteçlere dayanır.
Özofagogastrik bileşkede yerleşen adenokarsinomlar, tümör merkezinin bileşkeye göre konumuna dayanan Siewert sınıflamasıyla üçe ayrılır (Siewert JR, Stein HJ, British Journal of Surgery, 1998): Tip I — distal özofagus adenokarsinomu, bileşkenin 1-5 cm üzerinde (genellikle Barrett özofagusu zemininde gelişir) — özofagus kanseri gibi tedavi edilir; Tip II — "gerçek kardiya karsinomu", bileşkenin 1 cm üzerinden 2 cm altına kadar — cerrahi yaklaşım tartışmalı sınır bölgesidir; Tip III — subkardiyal mide karsinomu, bileşkenin 2-5 cm altında, bileşkeyi aşağıdan tutan — mide kanseri gibi tedavi edilir. Bu ayrım, hem cerrahi yaklaşımı (özofajektomi mi, gastrektomi mi) hem de hangi lenf nodu bölgelerinin (mediastinal mi, abdominal mi) çıkarılması gerektiğini belirler.
Belirtileri
- Hazımsızlık (dispepsi) ve üst karın rahatsızlığı
- Yutma güçlüğü (özellikle GEJ/kardiya tümörlerinde)
- Az miktarda yemek yedikten sonra erken doygunluk hissi
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Bulantı ve kusma
- Anemi (kansızlık) ve buna bağlı halsizlik
- Kara/katranımsı dışkı veya gizli kanama (kronik kan kaybına bağlı)
- İleri evrede: karında şişlik (asit), sarılık, palpabl lenf nodu
Mide kanseri erken evrede genellikle belirgin bir belirti vermez; bu nedenle yukarıdaki belirtiler — özellikle 50 yaş üzeri, H. pylori öyküsü olan veya aile öyküsü bulunan kişilerde — ortaya çıktığında vakit kaybetmeden bir hekime başvurulması önemlidir. Bu belirtiler mide kanseri dışında birçok iyi huylu nedenden de kaynaklanabilir, ancak ayırıcı tanı için mutlaka değerlendirilmelidir.
Tanı Nasıl Konur?
Endoskopi ve Biyopsi
Üst gastrointestinal endoskopi, mide kanserinin tanısında altın standarttır; ince, esnek bir kamera aracılığıyla mide, özofagus ve duodenumun iç yüzeyi doğrudan görüntülenir ve şüpheli alanlardan biyopsi alınarak patolojik inceleme yapılır. Tanı doğrulandıktan sonra, cerrahi planlama amacıyla ikinci bir endoskopi/biyopsi gerekebilir.
Evreleme İçin Görüntüleme
Kontrastlı bilgisayarlı tomografi (BT) (göğüs, karın, pelvis), tümörün yerel yayılımını ve olası uzak metastazları değerlendirmede temel görüntüleme yöntemidir. Endoskopik ultrasonografi (EUS), tümörün mide duvarındaki derinliğini (T evresi) ve çevresindeki lenf nodlarını değerlendirmede BT'den daha hassastır. Şüpheli durumlarda PET-BT uzak metastaz taramasına katkı sağlayabilir.
Görüntülemede uzak metastaz saptanmayan, ancak lokal ileri (T3/T4 veya lenf nodu tutulumlu) hastalarda, küratif amaçlı cerrahi planlanmadan önce tanısal laparoskopi önerilir. Bu işlemde karın içi doğrudan gözlemlenir ve peritoneal yıkama sıvısı sitolojik incelemeye gönderilir — BT'nin gözden kaçırabileceği küçük peritoneal implantlar veya pozitif sitoloji, hastanın gereksiz yere büyük bir ameliyata alınmasını önleyerek tedavi stratejisini (örneğin sistemik tedaviye yönlendirme) değiştirebilir.
Biyobelirteç (Moleküler) Testleri
Metastatik mide/GEJ kanseri tanısı konan her hastada, tedavi seçimini doğrudan yönlendiren dört biyobelirtecin test edilmesi günümüzde standart kabul edilmektedir:
| Biyobelirteç | Test Yöntemi | Yaklaşık Sıklık | Klinik Önemi |
|---|---|---|---|
| HER2 (ERBB2) | İmmünohistokimya (IHC), IHC 2+ ise FISH ile doğrulama | ~%15-20 | HER2 hedefli tedavilere (trastuzumab, trastuzumab derukstekan, zanidatamab) uygunluğu belirler |
| Claudin 18.2 (CLDN18.2) | IHC (VENTANA CLDN18 [43-14A] RxDx testi) | ~%38 (HER2-negatif tümörlerde ~%42) | Zolbetuximab tedavisine uygunluğu belirler |
| Mikrosatellit instabilitesi (MSI-H/dMMR) | IHC (MMR proteinleri) veya PCR/NGS tabanlı MSI testi | Değişken (erken evrede daha sık) | İmmünoterapiye olağanüstü yanıt olasılığı; bazı erken evre hastalarda neoadjuvan kemoterapi kararını etkileyebilir |
| PD-L1 (CPS) | IHC (22C3 veya 28-8 klonu) | Değişken | İmmünoterapi kombinasyonlarının onay kapsamı CPS eşiklerine (≥1, ≥5, ≥10) göre değişir |
ToGA çalışmasının belirlediği kriterlere göre, mide kanserinde HER2 pozitifliği meme kanserinden farklı skorlanır: tümör heterojenliği daha sık olduğundan, biyopsi örneklerinde yalnızca 5 hücrelik kümede dahi bazolateral/inkomplet membranöz boyanma pozitif kabul edilirken, rezeksiyon örneklerinde bu eşik tümör hücrelerinin ≥%10'u olarak tanımlanır. Bu fark, mide dokusunun bez yapısı ve heterojen HER2 ekspresyon paterninden kaynaklanır.
FGFR2b aşırı ekspresyonu hedefli bemarituzumab, FORTITUDE-101 çalışmasında birincil genel sağkalım hedefini karşılamış olsa da, nihai analizde sağkalım faydasının azaldığı ve göz toksisitesinin arttığı bildirilmiştir; üretici firmalar düzenleyici başvuruyu FORTITUDE-102 çalışmasının sonuçlarına kadar ertelemiştir. Bu nedenle bemarituzumab, bu rehberin hazırlandığı tarih itibarıyla FDA onaylı bir tedavi değildir ve halihazırda araştırma aşamasındadır.
Evreleme: TNM Sistemi (AJCC 8. Baskı)
AJCC, 2024'ten itibaren evreleme kılavuzunun "9. Versiyonu"nu kanser türü bazında kademeli olarak yayınlamaya başlamıştır; ancak midenin nöroendokrin tümörleri dışında, mide adenokarsinomunun evrelemesi hâlâ AJCC 8. baskı (2017) esas alınarak yapılmaktadır — 9. Versiyon henüz bu hastalık için yayınlanmamıştır. Aşağıdaki tablo AJCC 8. baskıyı yansıtmaktadır.
T Kategorisi
| T Kategorisi | Tanım |
|---|---|
| Tis | Karsinoma in situ — lamina propria invazyonu olmadan intraepitelyal tümör (yüksek dereceli displazi) |
| T1a | Tümör lamina propria veya muskularis mukozayı invaze eder |
| T1b | Tümör submukozayı invaze eder |
| T2 | Tümör muskularis propriayı invaze eder |
| T3 | Tümör, viseral peritonu veya komşu yapıları tutmadan subserozal bağ dokusunu geçer |
| T4a | Tümör serozayı (viseral peritonu) invaze eder |
| T4b | Tümör komşu yapıları (dalak, transvers kolon, karaciğer, diyafram, pankreas, karın duvarı, böbrek üstü bezi, böbrek, ince bağırsak, retroperiton) invaze eder |
N ve M Kategorileri
N0: bölgesel lenf düğümü metastazı yok. N1: 1-2 bölgesel lenf düğümünde metastaz. N2: 3-6 bölgesel lenf düğümünde metastaz. N3a: 7-15 bölgesel lenf düğümünde metastaz. N3b: 16 veya daha fazla bölgesel lenf düğümünde metastaz. M0: uzak metastaz yok. M1: uzak metastaz var (uzak lenf düğümleri veya peritoneal yayılım dahil).
N evresinin güvenilir belirlenebilmesi için AJCC/UICC TNM sistemi, ameliyat sırasında en az 16 lenf düğümünün çıkarılıp patolojik olarak incelenmesini şart koşar; yetersiz sayıda lenf düğümü incelenmesi, hastalığın olduğundan daha düşük evrelenmesine (understaging) yol açabilir. Uygun şekilde yapılan bir D2 lenfadenektomide (aşağıda ele alınmıştır) tipik olarak bu sayının çok üzerinde (sıklıkla 25-40+) lenf düğümü çıkarılır.
Evre Grupları
| Evre | TNM |
|---|---|
| 0 | Tis, N0, M0 |
| IA | T1, N0, M0 |
| IB | T1, N1, M0; veya T2, N0, M0 |
| IIA | T1, N2, M0; veya T2, N1, M0; veya T3, N0, M0 |
| IIB | T1, N3a, M0; veya T2, N2, M0; veya T3, N1, M0; veya T4a, N0, M0 |
| IIIA | T2, N3a, M0; veya T3, N2, M0; veya T4a, N1/N2, M0; veya T4b, N0, M0 |
| IIIB | T1/T2, N3b, M0; veya T3, N3a, M0; veya T4a, N3a, M0; veya T4b, N1/N2, M0 |
| IIIC | T3/T4a, N3b, M0; veya T4b, N3a/N3b, M0 |
| IV | Herhangi bir T, herhangi bir N, M1 |
Tedavi Planlaması: Multidisipliner Yaklaşım
Mide/GEJ kanseri tedavisi, cerrahlar, medikal onkologlar, radyasyon onkologları, gastroenterologlar, patologlar ve diyetisyenlerden oluşan multidisipliner bir ekip tarafından planlanır. Tedavi kararını belirleyen üç temel soru şudur: (1) Tümör rezektabl mı (cerrahi ile tamamen çıkarılabilir mi)? (2) Hastalık lokalize/lokal ileri mi, yoksa metastatik mi? (3) Tümörün HER2, Claudin 18.2, MSI ve PD-L1 durumu nedir? Bu üç sorunun yanıtı, aşağıda ayrıntılı olarak ele alınan tedavi basamaklarını belirler.
Cerrahi Tedavi
Endoskopik Rezeksiyon: Çok Erken Evre İçin
Mide duvarının yalnızca en yüzeyel katmanıyla sınırlı, lenf nodu tutulum riski çok düşük tümörlerde (tipik olarak T1a, belirli boyut/histoloji kriterlerini karşılayan), tümör bir endoskop aracılığıyla mide duvarından çıkarılabilir. Bu amaçla iki teknik kullanılır: Endoskopik Mukozal Rezeksiyon (EMR) ve daha büyük/derin lezyonlarda tercih edilen Endoskopik Submukozal Diseksiyon (ESD). Bu yaklaşım, mideyi tamamen koruyarak küratif tedavi imkânı sunar.
Gastrektomi
Çoğu erken ve lokal ileri evre mide kanserinde standart küratif cerrahi, tümörün, hastalıklı mide bölümünün ve bölgesel lenf düğümlerinin çıkarılmasıdır (gastrektomi). Tümörün yerine ve yayılımına göre total gastrektomi (midenin tamamı), subtotal/parsiyel gastrektomi (midenin bir kısmı, sindirim sistemi yeniden yapılandırılarak) veya proksimal/distal gastrektomi uygulanabilir; ameliyat açık veya laparoskopik (minimal invaziv) teknikle yapılabilir.
Lenf Nodu Diseksiyonu: D1 ve D2
Japon Mide Kanseri Derneği (JGCA) sınıflamasına göre, gastrektomiye eşlik eden lenfadenektomi kapsadığı istasyonlara göre sınıflandırılır: D1 (perigastrik istasyonlar), D1+ (D1'e ek istasyonlar — endoskopik rezeksiyon kriterlerini karşılamayan erken evre tümörlerde kullanılır) ve D2 (D1'e ek olarak sol gastrik, ortak hepatik, çölyak ve dalak arteri boyunca istasyonları içerir). Küratif amaçlı cerrahide, güncel NCCN ve JGCA kılavuzlarına göre standart yaklaşım D2 lenfadenektomidir; deneyimli merkezlerde ve uzman cerrahlar tarafından yapılmalıdır.
Palyatif Cerrahi Girişimler: Tıkanıklık Yönetimi
İleri evre veya rezeke edilemeyen hastalıkta, tümöre bağlı mide çıkışı tıkanıklığı gelişirse, mide içeriğinin ince bağırsağa yönlendirilmesi için gastrojejunostomi uygulanabilir (açık veya laparoskopik). Bu işlem sırasında, beslenmeyi desteklemek amacıyla karın derisinden doğrudan mideye yerleştirilen gastrostomi tüpü (G-tüpü) veya ince bağırsağa yerleştirilen jejunostomi tüpü (J-tüpü) gerekebilir; günümüzde tıkanıklığı gidermek için endoskopik stent yerleştirme de sıklıkla tercih edilen, daha az invaziv bir alternatiftir.
Erken Evre ve Lokal İleri (Rezektabl) Hastalıkta Sistemik Tedavi
FLOT4 çalışmasına göre (Al-Batran SE, ve ark., Lancet, 2019), 5-florourasil, folinik asit, oksaliplatin ve dosetakseli içeren FLOT rejimi ile ameliyat öncesi (neoadjuvan) ve sonrası (adjuvan) uygulanan perioperatif kemoterapi, eski standart olan ECF/ECX rejimine göre genel sağkalımı belirgin şekilde uzatmıştır (ortanca 50 aya karşı 35 ay; HR 0,77; p=0,012); 5 yıllık genel sağkalım %45'e karşı %36'dır. Bu sonuçlar FLOT'u, rezektabl mide/GEJ adenokarsinomunda perioperatif kemoterapinin omurgası hâline getirmiştir.
FDA, 25 Kasım 2025'te, rezektabl mide/GEJ adenokarsinomunda neoadjuvan/adjuvan FLOT'a durvalumab eklenmesi ve ardından tek ajan durvalumab idamesinden oluşan perioperatif rejime onay vermiştir — bu, mide/GEJ kanserinde ilk perioperatif immünoterapi onayıdır. MATTERHORN çalışmasında olaysız sağkalıma ortanca süreye ulaşılamazken kontrol kolunda 32,8 ay olmuş (HR 0,71; p<0,001); nihai genel sağkalım analizinde de anlamlı fayda gösterilmiştir (HR 0,78; %95 CI 0,63-0,96; p=0,021); patolojik tam yanıt oranı %19,2'ye karşı %7,2'dir. Bu onay, FLOT'un artık immünoterapi ile kombine edilebildiği yeni bir dönemi başlatmıştır.
Perioperatif FLOT/kemoterapiye pembrolizumab eklenmesini araştıran KEYNOTE-585 çalışması, patolojik tam yanıt oranını artırmış olsa da, nihai analizde olaysız sağkalım veya genel sağkalımda istatistiksel olarak anlamlı bir fayda gösterememiştir ve bu kombinasyon FDA onayı almamıştır. Bu, immünoterapi kombinasyonlarının perioperatif dönemde her zaman fayda göstermediğini, hangi kombinasyonun işe yaradığının çalışma bazında değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyan önemli bir örnektir.
MSI-yüksek tümörlere sahip hastalarda kemoterapiden farklı düzeyde fayda görülebileceği bildirildiğinden, bu hastalarda neoadjuvan kemoterapi kullanımı multidisipliner ekip içinde vaka bazında değerlendirilir. Yeterli lenf nodu çıkarılamamış veya cerrahi sınırların yeterince temiz olmadığı seçilmiş hastalarda adjuvan radyoterapi (tek başına veya kemoterapiyle kombine) de değerlendirilebilir.
Metastatik Mide/GEJ Kanserinde Birinci Basamak Tedavi
Metastatik hastalıkta tedavi seçimi artık neredeyse tamamen biyobelirteç sonuçlarına göre belirlenmektedir. Aşağıdaki akış, HER2 durumu, ardından Claudin 18.2 ve PD-L1/MSI durumuna göre hastaları farklı tedavi kollarına yönlendirir.
FDA, 25 Ağustos 2026'da, HER2-hedefli bispesifik antikor zanidatamab (Ziihera) ile PD-1 inhibitörü tislelizumab (Tevimbra)'ın kemoterapiyle üçlü kombinasyonuna, daha önce tedavi almamış HER2-pozitif (IHC 3+ veya IHC 2+/ISH+) rezeke edilemeyen lokal ileri/metastatik gastroözofageal adenokarsinomda onay vermiştir (ayrıca yalnızca IHC 3+ hastalarda tislelizumabsız zanidatamab+kemoterapi kombinasyonuna da onay verilmiştir). Faz 3 HERIZON-GEA-01 çalışmasında, standart trastuzumab+kemoterapiye karşı sonuçlar şöyledir:
| Tedavi Kolu | Ortanca PFS | Ortanca OS |
|---|---|---|
| Zanidatamab + tislelizumab + kemoterapi | 12,4 ay (HR 0,63; p<0,0001) | 26,4 ay (HR 0,72; p=0,0043) |
| Zanidatamab + kemoterapi (yalnızca IHC 3+) | 12,4 ay (HR 0,65; p<0,0001) | 24,4 ay (HR 0,80; anlamlı değil) |
| Trastuzumab + kemoterapi (kontrol kolu) | 8,1 ay | 19,2 ay |
Not: Genel sağkalım faydası yalnızca üçlü kombinasyon (zanidatamab+tislelizumab+kemoterapi) kolunda istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur; grad ≥3 yan etki oranı üçlü kombinasyonda (%71,8), diğer iki kola (%59,0 ve %59,5) göre daha yüksektir. Bu onay, bu rehberin hazırlandığı tarihten yalnızca bir gün önce verilmiş, son derece güncel bir gelişmedir.
HER2-pozitif metastatik mide/GEJ kanserinde trastuzumab+kemoterapi, ToGA çalışmasına dayanarak 20 Ekim 2010'da FDA onayı almış uzun süredir standart tedavidir (genel sağkalım 13,8 aya karşı 11,1 ay; HR ~0,74). KEYNOTE-811 çalışmasına dayanarak, PD-L1 CPS≥1 olan hastalarda trastuzumab+kemoterapiye pembrolizumab eklenmesi 19 Mart 2025'te tam FDA onayı almıştır (PFS 10,9 aya karşı 7,3 ay, HR 0,72; OS 20,1 aya karşı 15,7 ay, HR 0,79). Zanidatamab+tislelizumab kombinasyonunun onayı sonrası, bu iki yaklaşım arasındaki tercih güncel kılavuzlara göre şekillenecektir.
Zolbetuximab (Vyloy), 18 Ekim 2024'te FDA onayı almış, Claudin 18.2 hedefli ilk antikordur. SPOTLIGHT çalışmasında (mFOLFOX6 ile kombinasyon) PFS 10,6 aya karşı 8,7 ay (HR 0,751), OS 18,2 aya karşı 15,5 ay (HR 0,750); GLOW çalışmasında (CAPOX ile kombinasyon) PFS 8,2 aya karşı 6,8 ay (HR 0,687), OS 14,4 aya karşı 12,2 ay (HR 0,771) bulunmuştur. Bu ilaç, HER2-negatif ve Claudin 18.2 pozitif (IHC ile ≥%75 tümör hücresinde orta-güçlü membranöz boyanma) hastalarda kemoterapiye eklenerek kullanılır.
Nivolumab, CheckMate 649 çalışmasına dayanarak 16 Nisan 2021'de, PD-L1 durumundan bağımsız olarak kemoterapiyle kombinasyon halinde onay almıştır; CPS≥5 alt grubunda genel sağkalım 14,4 aya karşı 11,1 ay (HR 0,71) bulunmuştur. Pembrolizumab, KEYNOTE-859 çalışmasına dayanarak 16 Kasım 2023'te, HER2-negatif, daha önce tedavi almamış hastalarda kemoterapiyle kombinasyon halinde onay almıştır (OS 12,9 aya karşı 11,5 ay, HR 0,78; PFS 6,9 aya karşı 5,6 ay, HR 0,76). Klinik pratikte bu iki seçenek arasındaki tercih, PD-L1 CPS düzeyine ve kurumsal deneyime göre değişebilir.
Metastatik Mide/GEJ Kanserinde İkinci ve Sonraki Basamak Tedavi
Ramucirumab, VEGFR2'yi (Vasküler Endoteliyal Büyüme Faktörü Reseptörü 2) bloke eden bir monoklonal antikordur. REGARD çalışmasına dayanarak tek ajan olarak 21 Nisan 2014'te (OS 5,2 aya karşı 3,8 ay, HR 0,776), RAINBOW çalışmasına dayanarak paklitaksel ile kombinasyon halinde Kasım 2014'te (OS 9,6 aya karşı 7,4 ay, HR 0,81; PFS 4,4 aya karşı 2,9 ay, HR 0,64) FDA onayı almıştır. Günümüzde esas olarak ikinci basamakta paklitaksel ile kombinasyon halinde kullanılır.
Trastuzumab derukstekan (Enhertu), DESTINY-Gastric01 çalışmasına dayanarak 15 Ocak 2021'de, önceden trastuzumab içeren tedavi almış HER2-pozitif hastalarda onay almıştır (ORR %40,5'e karşı %11,3; OS 12,5 aya karşı 8,4 ay). Daha yeni DESTINY-Gastric04 çalışması, T-DXd'yi ikinci basamakta ramucirumab+paklitaksele karşı karşılaştırmış ve genel sağkalım avantajını doğrulamıştır (14,7 aya karşı 11,4 ay) — bu veriler, T-DXd'nin HER2-pozitif hastalıkta ikinci basamak konumunu güçlendirmektedir.
Trifluridin/tipirasil (Lonsurf), TAGS çalışmasına dayanarak 25 Şubat 2019'da, en az iki önceki tedavi hattı sonrası ilerleme gösteren hastalarda onay almıştır (OS 5,7 aya karşı 3,6 ay, HR 0,69; PFS 2,0 aya karşı 1,8 ay, HR 0,57). Oral olarak alınan bu ajan, ağır ön tedavili hastalarda önemli bir seçenek sunar. İrinotekan bazlı rejimler de, herhangi bir spesifik FDA onayına dayanmasa da, kılavuz destekli (NCCN) bir sonraki-basamak seçeneği olarak kullanılabilir.
Tedaviye Bağlı Yan Etkiler ve Yönetimi
Kemoterapi (FLOT Bileşenleri ve Diğerleri)
5-florourasil/kapesitabin, oksaliplatin, dosetaksel, sisplatin ve irinotekan gibi ajanlar; bulantı-kusma, kemik iliği baskılanması (nötropeni, anemi, trombositopeni), mukozit, ishal, el-ayak sendromu ve periferik nöropati gibi sınıf-tipik yan etkilere yol açabilir. Kan sayımları düzenli izlenir, bulantı için etkili profilaktik ilaçlar kullanılır ve periferik nöropati belirtileri (el/ayaklarda karıncalanma, uyuşma) mutlaka hekime bildirilmelidir.
Hedefe Yönelik Tedaviler
Trastuzumab ve zanidatamab, kalp fonksiyonlarının tedavi öncesi ve düzenli aralıklarla izlenmesini gerektirir (kardiyak toksisite riski). Ramucirumab, hipertansiyon, proteinüri ve kanama riskinde artışla ilişkilidir; kan basıncı düzenli izlenmelidir. Trastuzumab derukstekan, ilaç sınıfına özgü olarak interstisyel akciğer hastalığı/pnömonit riski taşır — öksürük veya nefes darlığı gelişimi acil değerlendirme gerektirir. Zolbetuximab, sıklıkla bulantı-kusma ile ilişkilidir; bu yan etkiler genellikle ilk infüzyonlarda daha belirgindir ve profilaktik antiemetiklerle yönetilir.
İmmünoterapi (Nivolumab, Pembrolizumab, Tislelizumab)
Kontrol noktası inhibitörleri, bağışıklık sisteminin kendi dokularına saldırmasına bağlı "immün ilişkili yan etkiler" (kolit, hepatit, pnömonit, tiroid disfonksiyonu ve diğer endokrin bozukluklar, cilt reaksiyonları) riski taşır. Bu yan etkiler erken tanınıp tedavi edildiğinde genellikle iyi yönetilebilir; ancak bazı durumlarda ciddi/yaşamı tehdit edici olabileceğinden, herhangi bir yeni semptom (ishal, sarılık, öksürük/nefes darlığı, aşırı yorgunluk) derhal bildirilmelidir.
Gastrektomi Sonrası Uzun Dönem Etkiler
Dumping sendromu (yiyeceklerin ince bağırsağa çok hızlı geçişine bağlı erken/geç semptomlar), B12 ve demir eksikliği (düzenli izlem ve gerektiğinde takviye gerektirir), kemik sağlığı üzerine olumsuz etkiler ve kilo kaybı, gastrektomi sonrası sık karşılaşılan uzun dönem sorunlardır. Küçük, sık öğünler; öğünlerle birlikte sıvı tüketiminden kaçınma; yüksek protein/lif, düşük basit şeker içerikli beslenme ve düzenli diyetisyen takibi, bu sorunların yönetiminde temel yaklaşımlardır.
FDA Onay Tarihçesi: Mide/GEJ Kanseri Tedavisinde Hızlanan Devrim
Trastuzumab İlk Hedefe Yönelik Tedavi
ToGA çalışmasına dayanarak, HER2-pozitif metastatik mide/GEJ kanserinde onaylanan ilk hedefe yönelik tedavi.
Ramucirumab (Tek Ajan)
REGARD çalışmasına dayanarak, ikinci basamakta tek ajan olarak onay aldı.
Ramucirumab + Paklitaksel
RAINBOW çalışmasına dayanarak, ikinci basamak kombinasyon tedavisi olarak onay aldı.
Trifluridin/Tipirasil (TAS-102)
TAGS çalışmasına dayanarak, üçüncü basamak tedavi olarak onay aldı.
Trastuzumab Derukstekan İlk Antikor-İlaç Konjugatı
DESTINY-Gastric01 çalışmasına dayanarak, HER2-pozitif hastalıkta ikinci basamakta onay aldı; mide kanserinde onaylanan ilk antikor-ilaç konjugatı.
Nivolumab İlk Birinci Basamak İmmünoterapi
CheckMate 649 çalışmasına dayanarak, kemoterapiyle kombinasyon halinde birinci basamakta onay aldı; mide/GEJ kanserinde ilk birinci basamak immünoterapi onayı.
Pembrolizumab (Birinci Basamak)
KEYNOTE-859 çalışmasına dayanarak, HER2-negatif hastalıkta kemoterapiyle kombinasyon halinde onay aldı.
Zolbetuximab (Vyloy) İlk Claudin 18.2 Hedefli Tedavi
SPOTLIGHT ve GLOW çalışmalarına dayanarak, HER2-negatif/Claudin 18.2-pozitif hastalıkta onay aldı; bu biyobelirteci hedefleyen ilk onaylı ilaç.
Pembrolizumab + Trastuzumab (HER2-Pozitif)
KEYNOTE-811 çalışmasına dayanarak, PD-L1 CPS≥1 olan HER2-pozitif hastalarda tam onay aldı.
Durvalumab + FLOT (MATTERHORN) İlk Perioperatif İmmünoterapi
Rezektabl hastalıkta perioperatif FLOT'a durvalumab eklenmesine onay verildi; mide/GEJ kanserinde ilk perioperatif immünoterapi onayı.
Zanidatamab + Tislelizumab (HERIZON-GEA-01) En Güncel Onay
HER2-pozitif birinci basamak hastalıkta, trastuzumaba kıyasla genel sağkalımı belirgin şekilde uzatan yeni bir hedefe yönelik-immünoterapi kombinasyonuna onay verildi.
Türkiye'de Tanı, Ruhsat ve Geri Ödeme Durumu
Trastuzumab (HER2-pozitif hastalıkta) ve FLOT rejiminin bileşenleri (5-florourasil, folinik asit, oksaliplatin, dosetaksel) Türkiye'de TİTCK tarafından ruhsatlı ve SGK tarafından karşılanmaktadır; bu iki tedavi, mide/GEJ kanserinde Türkiye'de en güvenilir şekilde erişilebilen standart tedavilerdir.
Nivolumabın mide/GEJ/özofagus adenokarsinomu endikasyonu (PD-L1 CPS≥5, HER2-negatif, birinci basamak, kemoterapi ile kombinasyon halinde) TİTCK tarafından ruhsatlıdır ve 10 Temmuz 2025 tarihli SUT güncellemesiyle SGK geri ödeme kapsamına özel olarak eklenmiştir (24 ay ile sınırlı olduğu bildirilmektedir). Bu, mide kanserinde SGK'nın immünoterapiyi karşıladığı ilk ve şu an için tek net örnektir.
Ramucirumab TİTCK tarafından ruhsatlı olmakla birlikte, standart SGK geri ödeme listesinde yer almamaktadır — hastalar sıklıkla dava yoluyla erişim sağlamak zorunda kalmaktadır (Ocak 2026'da bir Yargıtay kararı bu tür bir davayı yeniden incelemeye göndermiştir). Pembrolizumabın mide/GEJ kanseri endikasyonu, 10 Temmuz 2025 SUT güncellemesine dahil edilmemiştir (bu güncelleme yalnızca üçlü negatif meme kanseri ve nazofarenks-koruyucu baş-boyun skuamöz hücreli kanseri endikasyonlarını eklemiştir); mevcut kaynaklara göre pembrolizumabın SGK tarafından karşılanan endikasyonları arasında mide kanseri yer almamaktadır. Trastuzumab derukstekan (Enhertu) Türkiye'de ruhsatlı olsa da SGK tarafından karşılanmamaktadır (hastalar dava yoluyla erişim sağlamaktadır). Trifluridin/tipirasil (Lonsurf) de TİTCK ruhsatlı olmakla birlikte, hem kolorektal hem mide kanseri endikasyonunda SGK ödeme listesinde yer almamaktadır.
Zolbetuximab (Vyloy), zanidatamab (Ziihera) ve tislelizumab (Tevimbra) için Türk ilaç veritabanlarında (TİTCK ürün kodu, fiyat listesi) herhangi bir kayıt bulunamamıştır; bu üç ilacın, en azından bu rehberin hazırlandığı tarih itibarıyla, Türkiye'de ruhsatlı olmadığı ve dolayısıyla SGK tarafından karşılanmadığı değerlendirilmektedir — özellikle zanidatamab+tislelizumab kombinasyonunun FDA onayının üzerinden henüz bir gün bile geçmemiş olması, bu durumun beklenen bir sonucu olduğunu göstermektedir. Güncel ruhsat ve geri ödeme durumu hızla değişebileceğinden, tedavi kararı öncesinde TİTCK ve SGK'nın resmi kaynaklarının doğrudan kontrol edilmesi önerilir.
Sık Sorulan Sorular
- Mide kanseri ile mide ülseri aynı şey mi?
- Hayır. Mide ülseri iyi huylu bir yaradır ve genellikle H. pylori veya ağrı kesici kullanımına bağlıdır; ancak bazı ülser benzeri lezyonlar aslında kanser olabileceğinden, iyileşmeyen veya tekrarlayan ülserlerde mutlaka biyopsi ile değerlendirme yapılmalıdır.
- Mide kanseri ile özofagogastrik bileşke (GEJ) kanseri arasındaki fark nedir?
- İkisi de adenokarsinom olabilir, ancak tümörün tam konumu (Siewert sınıflaması) cerrahi yaklaşımı ve bazı tedavi kararlarını etkiler; GEJ tümörleri konumlarına göre özofagus kanseri veya mide kanseri protokolleriyle tedavi edilebilir.
- Metastatik mide kanserinde artık herkese aynı kemoterapi mi veriliyor?
- Hayır. Günümüzde HER2, Claudin 18.2, PD-L1 ve MSI durumuna göre hastalar farklı, biyobelirteç-yönlendirmeli tedavi kollarına ayrılmaktadır; bu nedenle metastatik tanı konan her hastada bu testlerin yapılması büyük önem taşır.
- Ailemde mide kanseri öyküsü var, ben de risk altında mıyım?
- Aile öyküsü mide kanseri riskini artırabilir; özellikle genç yaşta veya birden fazla yakın akrabada mide kanseri öyküsü varsa, kalıtsal diffüz mide kanseri (CDH1) gibi sendromlar açısından genetik danışmanlık ve test önerilebilir. Doktorunuzla aile öykünüzü ayrıntılı olarak paylaşmanız önemlidir.
- Zanidatamab+tislelizumab gibi çok yeni onaylı ilaçlara Türkiye'de nasıl ulaşılabilir?
- Bu denli yeni onaylı bir tedavinin Türkiye'de ruhsat ve geri ödeme sürecine girmesi genellikle zaman alır. Güncel durumu doğrudan hekiminizle veya TİTCK/SGK'nın resmi kaynaklarıyla teyit etmeniz, ayrıca uygun olabileceğiniz klinik araştırmaları sormanız önerilir.
- Sung H, ve ark. "Global cancer statistics 2024." CA: A Cancer Journal for Clinicians, 2026. DOI: 10.3322/caac.70090
- IARC Global Cancer Observatory (GLOBOCAN 2024) — Mide Kanseri ve Türkiye Ülke Bilgi Formu. gco.iarc.who.int
- Siegel RL, ve ark. "Cancer Statistics, 2026." CA: A Cancer Journal for Clinicians, 2026. DOI: 10.3322/caac.70043
- Liang JL, ve ark. Mide kanseri risk faktörleri, şemsiye derleme. Frontiers in Oncology, 2025.
- Lagergren J, ve ark. Gastroözofageal reflü ve adenokarsinom riski. New England Journal of Medicine, 1999.
- Blair VR, ve ark. Kalıtsal diffüz mide kanseri, güncellenmiş klinik kılavuz. Lancet Oncology, 2020.
- Laurén P. Mide karsinomunun iki histolojik ana tipi. Acta Pathologica Microbiologica Scandinavica, 1965.
- The Cancer Genome Atlas Research Network. Mide adenokarsinomunun kapsamlı moleküler karakterizasyonu. Nature, 2014.
- Petrelli F, ve ark. Diffüz ve intestinal histotipin prognostik değeri, meta-analiz. Journal of Gastrointestinal Oncology, 2017.
- Siewert JR, Stein HJ. Özofagogastrik bileşke adenokarsinomunun sınıflaması. British Journal of Surgery, 1998.
- AJCC Cancer Staging Manual, 8. Baskı, Mide Kanseri Bölümü. Springer, 2017.
- Piessen G, ve ark. Mide kanserinde optimal lenf nodu diseksiyonu, derleme. World Journal of Surgical Oncology, 2024.
- Al-Batran SE, ve ark. FLOT4, perioperatif kemoterapi. Lancet, 2019.
- FDA onay duyurusu: Durvalumab + FLOT (MATTERHORN), perioperatif immünoterapi, 25 Kasım 2025.
- KEYNOTE-585 çalışması, perioperatif pembrolizumab, sonuçları negatif — FDA onayı verilmedi.
- FDA onay duyurusu: Zanidatamab (Ziihera) + Tislelizumab (Tevimbra), HERIZON-GEA-01 çalışması, 25 Ağustos 2026.
- Van Cutsem E, ve ark. ToGA çalışması, trastuzumab. Lancet, 2010; FDA onayı 20 Ekim 2010.
- FDA onay duyurusu: Pembrolizumab + trastuzumab, KEYNOTE-811, 19 Mart 2025.
- Shitara K, ve ark. SPOTLIGHT ve GLOW çalışmaları, zolbetuximab. Lancet/Nature Medicine, 2023; FDA onayı 18 Ekim 2024.
- Janjigian YY, ve ark. CheckMate 649, nivolumab. Lancet, 2021; FDA onayı 16 Nisan 2021.
- Rha SY, ve ark. KEYNOTE-859, pembrolizumab. Lancet Oncology, 2023; FDA onayı 16 Kasım 2023.
- Fuchs CS, ve ark. REGARD; Wilke H, ve ark. RAINBOW, ramucirumab. Lancet Oncology, 2014; FDA onayları 21 Nisan 2014 ve Kasım 2014.
- Shitara K, ve ark. DESTINY-Gastric01/04, trastuzumab derukstekan. Lancet Oncology/NEJM, 2020-2025; FDA onayı 15 Ocak 2021.
- Shitara K, ve ark. TAGS çalışması, trifluridin/tipirasil. Lancet Oncology, 2018; FDA onayı 25 Şubat 2019.
- Sağlık Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ, 10 Temmuz 2025 (SGK SUT güncellemesi).
1. Cancer.Net. 2020. Fatigue. Available from: http://www.cancer.net/navigating-cancer-care/side-effects/fatigue. Accessed 22st July 2024.
2. ClinicalTrials.gov. 2019. Learn about clinical studies. Available from: https://clinicaltrials.gov/ct2/about-studies/learn. Accessed 23st July 2024.
3. Curigliano G, Lenihan D, Fradley M, et al; ESMO Guidelines Committee. Management of cardiac disease in cancer patients throughout oncological treatment: ESMO consensus recommendations. Ann Oncol 2020;31(2):171–190.
4. Ferlay J, Ervik M, Lam F, et al. Global cancer observatory: Cancer Today. Lyon, France: International Agency for Research on Cancer 2020. Available from: https://gco.iarc.fr/today. Accessed 23th July 2024.
5. Harada K, Zhao M, Shanbhag N, et al. Palliative care for advanced gastric cancer. Expert Rev Anticancer Ther 2020;20(7):575–580.
6. Jordan K, Aapro M, Kaasa S, et al. European Society for Medical Oncology (ESMO) position paper on supportive and palliative care. Ann Oncol 2018;29(1):36–43.
7. Kloke M and Cherny N. Treatment of dyspnoea in advanced cancer patients: ESMO Clinical Practice Guidelines. Ann Oncol 2015;26(Suppl 5)
–v173.
8. Lordick F, Carneiro F, Cascinu S, et al; ESMO Guidelines Committee. Gastric cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol 2022;33(10):1005–1020.
9. Macmillan. 2022. Chemotherapy side effects. Available from: https://www.macmillan.org.uk/cancer-information-and-support/treatment/types-of-treatment/chemotherapy/side-effects-of-chemotherapy. Accessed 25st July 2024.
10. Pérez Fidalgo JA, García Fabregat L, Cervantes A, et al; ESMO Guidelines Working Group. Management of chemotherapy extravasation: ESMO-EONS Clinical Practice Guidelines. Ann Oncol 2012;23(Suppl 7)
11. Wolin KY, Dart H, Colditz GA. Eight ways to stay healthy after cancer: an evidence-based message. Cancer Causes Control 2013;24(5):827–837.
12. Cancer Hope Network. "Cancer Hope Network." https://cancerhopenetwork.org.
13. Debbie’s Dream Foundation: Curing Stomach Cancer. "Debbie’s Dream Foundation: Curing Stomach Cancer." https://DebbiesDream.org.
14. Hope for Stomach Cancer. "Hope for Stomach Cancer." https://Stocan.org.
15. MedlinePlus. "Stomach Cancer." https://medlineplus.gov/stomachcancer.html.
16. National Cancer Institute (NCI). "Stomach Cancer." https://cancer.gov/types/stomach.
17. No Stomach for Cancer. "No Stomach for Cancer." https://Nostomachforcancer.org.
