Testosteron Seviyesi Düşüklüğü, Belirtileri ve Artırma Yolları
Testosteron düşüklüğü, internette en çok abartılan ve en çok yanlış bilinen erkek sağlığı konularından biridir. Gerçek şudur: gerçek anlamda belirtili testosteron eksikliği 40-79 yaş arası erkeklerin yaklaşık %2'sinde görülür — "üçte biri", "yarısı" gibi rakamlar yanlıştır. Buna karşılık onkoloji hastalarında durum tersine döner: prostat kanserinde hormon baskılama tedavisi alan erkeklerin tamamı, uzun süreli opioid kullanan hastaların üçte ikisi, testis kanserinden kurtulanların beşte biri testosteron eksikliği yaşar. Bu yazı, hem genel erkek sağlığı hem de kanser tedavisi açısından tabloyu güncel verilerle ele alıyor.
Yazının özeti
- "Normal testosteron 300-1000 ng/dL" ifadesi eski laboratuvar aralığıdır. Uluslararası standartlaştırılmış referans 264-916 ng/dL'dir ve kılavuzların eşikleri birbirinden farklıdır.
- "Andropoz" hiçbir kılavuzun kullandığı bir terim değildir. Doğru adlandırma "geç başlangıçlı hipogonadizm" ya da "fonksiyonel hipogonadizm"dir.
- Yaşla düşüş gerçektir ama küçüktür; asıl belirleyici kilodur. Kilo vermek testosteronu geri getirir.
- Tedavinin kanıtlanmış faydası cinsel istek, anemi ve kemik yoğunluğudur. Yorgunluk, ruh hâli, yürüme performansı ve bilişsel işlev düzelmemiştir.
- Testosteron tedavisinin prostat kanserine yol açtığına dair kanıt yoktur; ancak aktif prostat kanserinde kontrendikedir.
- Türkiye'de testosteron kırmızı reçete değildir — ama Kasım 2024'ten beri TİTCK'nın kısıtlı dağıtım kapsamındadır ve gerekçesi açıkça "suistimalin önlenmesi"dir.
Önce terim: "andropoz" diye bir tanı yok
Menopoz, yumurtalık işlevinin belirli bir yaşta ve neredeyse tüm kadınlarda sona ermesidir. Erkekte böyle bir olay yoktur. Testosteron kademeli, kısmi ve kişiden kişiye çok değişken biçimde azalır; azalmanın büyük kısmı da yaştan değil, eşlik eden kilo ve hastalıklardan kaynaklanır.
Bu nedenle hiçbir kılavuz "andropoz" terimini kullanmaz. Endocrine Society "yaşa bağlı testosteron azalması", Avrupa Üroloji Derneği "geç başlangıçlı hipogonadizm" ve "fonksiyonel hipogonadizm", Amerikan Üroloji Derneği "testosteron eksikliği" der. Türk Üroloji Derneği kılavuzu da "Geç Başlangıçlı Testosteron Yetersizliği" terimini kullanır. İngiliz Ulusal Sağlık Servisi ise doğrudan şunu yazar: "'Erkek menopozu' (bazen andropoz denir) medyada kullanılan yararsız bir terimdir."
Normal değer nedir? Kılavuzlar bile aynı fikirde değil
Eski yazılarda geçen "300-1000 ng/dL" aralığı, standartlaştırılmamış eski ölçüm yöntemlerinden kalmadır. Dört büyük kohortun 9.054 erkeğini birleştiren standartlaştırma çalışmasında, 19-39 yaş sağlıklı ve obez olmayan erkeklerde aralık şöyledir:
| Yüzdelik | Total testosteron |
|---|---|
| 2,5. yüzdelik (alt sınır) | 264 ng/dL |
| Ortanca | 531 ng/dL |
| 97,5. yüzdelik (üst sınır) | 916 ng/dL |
Dikkat çeken nokta: alt sınır yaşla düşer, üst sınır neredeyse sabit kalır. Obez olmayan erkeklerde 2,5. yüzdelik 19-39 yaşta 267, 50-59 yaşta 219, 70-79 yaşta 218 ng/dL'dir.
| Kılavuz | Tanı eşiği | Not |
|---|---|---|
| Endocrine Society (2018) | 264 ng/dL | Sayıya değil, belirti + tekrarlanan düşük ölçüm birlikteliğine tanı koyar. Genel nüfusta tarama önermez. |
| AUA (2018, 2024'te geçerliliği doğrulandı) | 300 ng/dL | Farklı günlerde, iki ayrı sabah ölçümü ister. |
| EAU (Avrupa Üroloji) | ~346 ng/dL (12 nmol/L) | En yüksek eşik. En fazla fayda 231 ng/dL altında beklenir. |
| Türk Üroloji Derneği | Sabah total T >350 ng/dL normal | Serbest testosteron >7 ng/dL |
Tek bir ölçümle tanı konmaz. Testosteron gün içinde dalgalanır ve sabah en yüksektir; akşam alınan kan yanıltıcı biçimde düşük çıkabilir. Ayrıca akut hastalık, ateş, aşırı yorgunluk ve açlık geçici düşüşe yol açar. Kural: sabah 7-11 arası, aç karnına, en az iki ayrı günde. Sınırda değerlerde serbest testosteron ve SHBG bakılır; LH ve FSH ise sorunun testiste mi (yüksek LH) yoksa beyinde mi (düşük/normal LH) olduğunu ayırır.
"Erkeklerin üçte biri" doğru değil
Yaygın olarak tekrarlanan "60 yaşındaki erkeklerin üçte birinde, 80 üstünde yarısında testosteron düşüklüğü var" cümlesi, yalnızca kan değerine bakan eski bir kohorttan gelir ve bu erkeklerin çoğunda hiçbir belirti yoktur. Belirti ile birlikte tanımlanan gerçek sıklık çok daha düşüktür.
Testosteron eksikliği ne kadar yaygın?
Aynı yaş grubunda, tanım değiştiğinde sonuç nasıl değişiyor?
Sadece kan değeri düşük — 80 yaş üstü
~%50
Sadece kan değeri düşük — 70 yaş üstü
~%30
Sadece kan değeri düşük — 60 yaş üstü
~%20
Belirti + kan değeri — 40-79 yaş
%2,1
Alt satır, 3.369 Avrupalı erkeğin izlendiği EMAS çalışmasından gelmektedir. Tanım için üç cinsel belirtinin birlikte bulunması (sabah ereksiyonunun kaybolması, cinsel istek azalması, sertleşme sorunu) ve hem total hem serbest testosteronun düşük olması aranmıştır. Sonuç: 40-79 yaş erkeklerin yalnızca %2,1'inde gerçek geç başlangıçlı hipogonadizm vardır — yani yaklaşık elli erkekten biri.
Yaş mı, kilo mu? 2.395 erkeğin 4,4 yıl izlendiği EMAS uzunlamasına analizinde total testosteron yılda ortalama yalnızca 0,1 nmol/L azaldı. Buna karşılık kilo değişimi belirleyiciydi: kilo verenlerde testosteron orantılı olarak arttı, kilo alanlarda azaldı. Daha da çarpıcısı, eşlik eden hastalıkların sayısındaki değişim hormon eksenini anlamlı biçimde etkilemedi. Yazarların sonucu: "Yaşlanan erkeklerde dolaşımdaki testosteronun korunmasında kilo yönetimi önemli görünmektedir ve obeziteye bağlı hormon değişiklikleri kilo kaybıyla geri dönüşlüdür."
24 çalışmalık meta-analizde bu geri dönüş ölçülmüştür: düşük kalorili diyetle testosteron ortalama +83 ng/dL, obezite cerrahisiyle +252 ng/dL. En güçlü belirleyici verilen kilo miktarıdır. Yani "yaşlandım, testosteronum düştü" cümlesinin büyük kısmı aslında "kilo aldım" demektir.
24 çalışmalık meta-analizde bu geri dönüş ölçülmüştür: düşük kalorili diyetle testosteron ortalama +83 ng/dL, obezite cerrahisiyle +252 ng/dL. En güçlü belirleyici verilen kilo miktarıdır. Yani "yaşlandım, testosteronum düştü" cümlesinin büyük kısmı aslında "kilo aldım" demektir.
Belirtiler ve nedenler
Testosteron eksikliğinin belirtileri özgül değildir; aynı şikâyetler tiroid hastalığı, depresyon, uyku apnesi, anemi ve kanserin kendisiyle de olur. Bu nedenle belirtiler tanı koydurmaz, yalnızca testi istemeyi gerektirir.
Cinsel belirtiler
Tanı için en anlamlı olanlar bunlardır: cinsel istekte azalma, sabah ereksiyonunun kaybolması, sertleşme sorunu. EMAS tanımı bu üçünü birlikte arar.
Fiziksel belirtiler
Kas kütlesi ve gücünde azalma, göbek çevresinde yağlanma, kemik yoğunluğunda düşme, anemi, sıcak basması, meme dokusunda büyüme.
Ruhsal belirtiler
Yorgunluk, motivasyon kaybı, çökkün ruh hâli, odaklanma güçlüğü. Bunlar en az özgül olan grup; tek başlarına testosteronu işaret etmezler.
| Neden | Açıklama |
|---|---|
| Obezite | En sık ve en düzeltilebilir nedendir. Yağ dokusundaki aromataz enzimi testosteronu östrojene çevirir, bu da beyinden gelen uyarıyı baskılar. |
| Tip 2 diyabet ve metabolik sendrom | Tip 2 diyabetli erkeklerin en az %25'inde serbest testosteron düşük, LH ve FSH ise uygunsuz biçimde normal ya da düşüktür. |
| Kanser tedavileri | Aşağıdaki bölümün konusu. Prostat kanserinde hormon baskılama tedavisi, testis kanseri tedavisi, kemoterapi ve ışın tedavisi. |
| Opioid ağrı kesiciler | Sıklıkla gözden kaçan bir neden; ayrıntısı aşağıda. |
| Kortikosteroidler | Uzun süreli kullanımda hipotalamus-hipofiz eksenini baskılar. |
| Anabolik steroid kullanımı | Dışarıdan yüksek doz hormon alındığında vücut kendi üretimini durdurur. Bırakıldığında testis küçülmesi, kısırlık ve bazen kalıcı hipogonadizm kalır. Ayrıntı için anabolik steroidler yazımıza bakabilirsiniz. |
| Uyku eksikliği | 10 sağlıklı genç erkekte 8 gece 5 saatten az uyku, gündüz testosteronunu %10-15 düşürmüştür. Küçük bir çalışmadır ama yönü nettir. |
| Testise ait nedenler | Travma, orşit (kabakulak sonrası), inmemiş testis öyküsü, Klinefelter sendromu gibi genetik durumlar. |
| Beyne ait nedenler | Hipofiz adenomu, yüksek prolaktin, kafa travması, kafaya yönelik ışın tedavisi. |
Kanser ve testosteron: asıl önemli bölüm
Genel nüfusta belirtili testosteron eksikliği elli erkekten birinde görülürken, onkoloji hastalarında bu oran katbekat yüksektir — ve çoğu zaman fark edilmez, çünkü yorgunluk, kas kaybı ve çökkünlük doğrudan kansere yorulur.
Prostat kanserinde hormon baskılama tedavisi (ADT)
Androjen baskılama tedavisi, testosteronu bilinçli olarak kastrasyon düzeyine (<50 ng/dL) indirir. Yani bu hastalarda hipogonadizm bir yan etki değil, tedavinin amacıdır. Ancak sonuçları ciddidir ve yönetilmesi gerekir.
| Etki | Rakam |
|---|---|
| Cinsel istek kaybı | %95'in üzerinde |
| Sertleşme sorunu | %80'in üzerinde |
| Sıcak basması | %34-80. Yaklaşık 4. ayda zirve yapar; tedavi bittikten sonra ortanca 7,6 ayda geçer. Hastaların %27'si bunu en rahatsız edici yan etki olarak bildirir. |
| Kemik kaybı | İlk 12 ayda omurgada %4,0, kalçada %2,5. Sağlıklı erkeklerde yıllık kayıp %0,5-1,0'dir. Kayıp ilk yılda yoğunlaşır. |
| Kırık | 5 yıldan uzun yaşayanlarda ADT alanların %19,4'ünde, almayanların %12,6'sında kırık (50.613 kişilik kayıt çalışması). |
| Kas ve yağ | Yağsız doku kütlesi yılda %2,0-3,6 azalır; 70 yaş üstünde kayıp gençlerin üç katıdır. Yağ kütlesi yılda %11'i aşan oranda artar. En hızlı değişim ilk 6 ayda. |
| Diyabet | GnRH analoğu kullananlarda HR 1,44 (73.196 kişilik Medicare analizi). |
| Koroner kalp hastalığı / kalp krizi | HR 1,16 / HR 1,11 |
| Anemi | Hemoglobinde ortalama 1,11 g/dL düşüş; leuprolid tek başına 1,66 g/dL. |
| Bunama riski | 21 çalışma, 2,3 milyon hastalık meta-analizde genel HR 1,14. Ancak LHRH analogları ve orşiektomi ile anlamlı ilişki bulunmamıştır; sinyal esas olarak anti-androjenlerdedir. Gözlemsel veridir. |
ADT alan hastada yapılması gerekenler
- Kemik: başlangıçta kırık riski değerlendirmesi (FRAX) ve gerekiyorsa DEXA. 6 aydan uzun ADT planlanan ileri evre hastada ya da üstüne yeni nesil hormon ilacı ekleniyorsa doğrudan tedavi düşünülür — çünkü FRAX ve DEXA bu grupta riski olduğundan düşük gösterir.
- Kalsiyum ve D vitamini: günde en az 1 g elementer kalsiyum + 800 IU D vitamini.
- İlaç: birinci sırada haftalık oral bisfosfonat (risedronat 35 mg ya da alendronat 70 mg); ikinci sırada yılda bir zoledronik asit ya da 6 ayda bir denosumab. Denosumab bırakılırken mutlaka bisfosfonata geçilmelidir (rebound kırık riski).
- Kanıt: 1.468 hastalık randomize çalışmada denosumab, 36. ayda yeni omurga kırığını %3,9'dan %1,5'e düşürmüştür (RR 0,38).
- Egzersiz: haftada 2-3 gün direnç antrenmanı + yük taşıyan aerobik egzersiz. Kılavuz ifadesiyle bu, "temel bir bileşen" olmalıdır.
- Sıcak basması: tedavi edilebilir. Megestrol asetat, medroksiprogesteron, venlafaksin ve gabapentinin etkinliği gösterilmiştir.
- İzlem: hemoglobin, HbA1c, lipid, kan basıncı ve bel çevresi.
Testis kanserinden kurtulanlar
Bu, yazının en çok gözden kaçan başlığıdır. Testis kanseri genç erkeklerin hastalığıdır ve sağkalımı mükemmeldir — 30 yaşında seminomdan kurtulan bir erkek 50 yıl daha yaşar. Bu 50 yılı tedavi edilmemiş hipogonadizmle geçirirse metabolik bedeli ağır olur.
- Orşiektomi sonrası, kemoterapi olsun olmasın, yaklaşık %20'sinde primer testosteron eksikliği gelişir.
- Risk artışı: standart kemoterapi eklendiğinde OR 1,8, yüksek doz kemoterapide OR 3,1, diyafram altı ışın tedavisinde OR 1,6.
- Eksikliği olanlarda olmayanlara göre: kolesterol ilacı kullanımı %20'ye karşı %6, sertleşme sorunu %20'ye karşı %12, hipertansiyon %19'a karşı %11.
- Eksiklik geç ortaya çıkabilir — tedaviden ortalama 18 yıl sonra bile yeni saptanabilmektedir. Bu yüzden izlem ömür boyudur.
Opioid ağrı kesiciler: en çok atlanan neden
52 çalışma ve 18.428 kişilik meta-analizde, uzun süreli opioid kullanan erkeklerin %63'ünde hipogonadizm saptanmıştır (yanlılık riski düşük çalışmalarla sınırlandırıldığında %69). Ortalama total testosteron: yüksek doz opioidde 172 ng/dL, düşük dozda 266 ng/dL, kullanmayanlarda 449 ng/dL.
Etkileşim ilaca göre değişir: hidrokodonla karşılaştırıldığında testosteron eksikliği olasılığı fentanilde 25,7 kat, metadonda 7,3 kat, oksikodonda 3,2 kattır. Uzun etkili opioid kullananlarda oran %57, kısa etkili kullananlarda %35'tir.
Neden önemli? Kanser ağrısı için uzun etkili opioid kullanan bir hastada yorgunluk, çökkünlük, cinsel isteksizlik ve kas kaybı görüldüğünde bunlar neredeyse otomatik olarak kansere ya da tedaviye bağlanır. Oysa üç hastadan ikisinde tabloya opioide bağlı testosteron eksikliği katkıda bulunmaktadır ve bu, ölçülebilir ve ele alınabilir bir durumdur.
Etkileşim ilaca göre değişir: hidrokodonla karşılaştırıldığında testosteron eksikliği olasılığı fentanilde 25,7 kat, metadonda 7,3 kat, oksikodonda 3,2 kattır. Uzun etkili opioid kullananlarda oran %57, kısa etkili kullananlarda %35'tir.
Neden önemli? Kanser ağrısı için uzun etkili opioid kullanan bir hastada yorgunluk, çökkünlük, cinsel isteksizlik ve kas kaybı görüldüğünde bunlar neredeyse otomatik olarak kansere ya da tedaviye bağlanır. Oysa üç hastadan ikisinde tabloya opioide bağlı testosteron eksikliği katkıda bulunmaktadır ve bu, ölçülebilir ve ele alınabilir bir durumdur.
Testosteron tedavisi prostat kanserine yol açar mı?
Kısa yanıt: bunu destekleyen kanıt yoktur. Eski "testosteron ateşe benzin döker" görüşü, 1940'larda metastatik hastalığı olan az sayıda erkeğin gözleminden doğmuştu. Bugün üç ayrı kanıt kaynağı da aynı yöne işaret ediyor:
| Kanıt | Sonuç |
|---|---|
| TRAVERSE prostat alt çalışması (5.204 erkek, ortalama 33 ay) | Yüksek dereceli prostat kanseri %0,19'a karşı %0,12; HR 1,62 (%95 GA 0,39-6,77; p=0,51). Herhangi bir prostat kanseri HR 1,07. PSA yalnızca ilk 12 ayda daha fazla yükseldi, sonra fark kalmadı. |
| 41 randomize çalışmanın meta-analizi (11.161 kişi, 2026) | Prostat kanseri OR 0,88 (0,52-1,51); klinik olarak anlamlı prostat kanseri OR 1,13. Kısa-orta vadeli güvenlilik desteklenmektedir. |
| İsveç ulusal kayıt çalışması (38.570 olgu, 192.838 kontrol) | Genel prostat kanseri OR 1,03 — ilişki yok. Düşük riskli hastalıkta hafif artış (OR 1,35) tarama yanlılığına bağlanmıştır; agresif hastalıkta ise risk daha düşük bulunmuştur (OR 0,50). |
Buna karşılık aktif, tedavi edilmemiş prostat kanserinde testosteron tedavisi kontrendikedir ve bu tartışmalı değildir. Tedavi edilmiş prostat kanseri sonrasında ise kılavuzlar ayrışır: Endocrine Society başlamamayı söyler, AUA "kanıt yetersiz" der, EAU ise ameliyatla tedavi edilmiş, en az bir yıldır PSA'sı saptanamayan ve nüks bulgusu olmayan düşük riskli hastalarda ayrıntılı bilgilendirme sonrası düşünülebileceğini belirtir. Bu alandaki tüm veriler geriye dönüktür; hiçbir randomize çalışma yoktur.
Kanser kaşeksisi ve yorgunluk
Testosteronun kanser hastasındaki kas kaybını ve yorgunluğu düzelttiği gösterilememiştir. İleri evre kanserli hipogonadik erkeklerde yapılan randomize çalışmada 4 haftalık testosteron, birincil sonlanım olan yorgunluk ölçeğinde anlamlı fark yaratmadı (p=0,11). SARM sınıfından enobosarm ile küçük hücreli dışı akciğer kanserinde yapılan iki büyük faz 3 çalışma (POWER 1 ve 2) da eş birincil sonlanımlarında başarısız oldu. Bu nedenle kaşeksi için onaylanmış bir androjen tedavisi yoktur.
Düşük testosteron kanser riskini artırır mı? 11 kohorttan 26.000'den fazla erkeğin birleştirildiği 2026 tarihli analizde, en düşük testosteron beşte birindeki erkeklerde yıllar sonra kansere bağlı hayat kaybı riski %18 daha yüksek bulundu. Ancak araştırmacıların kendi uyarısı nettir: bu neden-sonuç göstermez; düşük testosteron muhtemelen genel sağlığın bozukluğunun bir işaretidir ve gizli hastalığın kendisi hormonu baskılıyor olabilir. Baş araştırmacının ifadesiyle: "Erkeklere testosteron vermenin bu riski azaltacağına dair henüz hiçbir kanıtımız yok." Prostat kanseri özelinde ise kandaki testosteron düzeyiyle hiçbir ilişki bulunmamıştır.
Testosteron artırma yolları: ne işe yarıyor, ne yaramıyor?
| Yöntem | Kanıt durumu |
|---|---|
| Kilo vermek | En güçlü kanıt. Diyetle ortalama +83 ng/dL, obezite cerrahisiyle +252 ng/dL. Etki verilen kilo miktarıyla orantılıdır. |
| Direnç egzersizi | Kas kütlesini ve insülin duyarlılığını artırır, kilo vermeyi destekler. Testosteronda kalıcı büyük artış beklenmemelidir; asıl fayda dolaylıdır. |
| Uyku düzeni | Kısıtlı uykunun testosteronu düşürdüğü küçük bir çalışmada gösterilmiştir. Uyku apnesi varsa tedavi edilmelidir. |
| D vitamini takviyesi | İşe yaramıyor. İki randomize çalışmada haftada 20.000 IU D vitamini 12 hafta boyunca verildi: normal testosteronu olanlarda da (n=98), düşük testosteronu olanlarda da (n=94) hiçbir etki görülmedi. Birinci çalışmada insülin duyarlılığı hafifçe kötüleşti. |
| Tribulus terrestris (demir dikeni) | İşe yaramıyor. 10 çalışma ve 483 kişilik sistematik derlemede 8'inde androjen düzeyinde hiçbir değişiklik yok. Yazarların sonucu: "Bugüne kadar Tribulus'un testosteron artırıcı olduğuna dair sağlam bir kanıt bulunmamaktadır." Hafif-orta sertleşme sorununda kısmi fayda bildirilmiştir. |
| Ashwagandha | Zayıf ve abartılmış. En iyi çalışma 43 kişilik, üreticinin finanse ettiği bir çalışmadır; 8 haftada testosteronu %14,7 artırmıştır. Birleştirilmiş meta-analiz yoktur, hipogonadizmi tedavi ettiğine dair kanıt yoktur. Ayrıca bu ürünler doping kontrolünde pozitif sonuç verebilir. |
| Çinko | Eksikliği olanda yerine konması mantıklıdır. Eksikliği olmayanlarda testosteronu artırdığını gösteren yeterli randomize çalışma bulunamamıştır. |
| Sigarayı bırakmak, alkolü azaltmak | Genel sağlık için doğrudur; testosteron üzerindeki etkisi dolaylı ve mütevazıdır. |
Piyasadaki "doğal testosteron artırıcı" ürünlerin ortak sorunu şudur: hiçbiri hipogonadizmi tedavi etmez. Gerçekten düşük testosteronu olan bir erkek bu ürünlerle zaman kaybederken altta yatan neden (obezite, uyku apnesi, hipofiz sorunu, ilaç etkisi) araştırılmamış olur. Ayrıca bu ürünlerin içine gizlice ilaç etken maddesi katılması Türkiye'de Tarım ve Orman Bakanlığı'nın uyardığı bilinen bir sorundur.
Testosteron tedavisi (TRT): ne yapar, ne yapmaz?
Bu sorunun en iyi yanıtı, 65 yaş üstü 790 erkekte yürütülen ve 7 alt çalışmadan oluşan T Trials programından gelir. Bir yıllık testosteron jeli tedavisinin sonuçları:
| Alan | Sonuç |
|---|---|
| Cinsel işlev | Düzeldi. Orta düzeyde etki (0,45). En belirgin fayda cinsel istekte; sertleşmedeki iyileşme daha küçük. |
| Anemi | Düzeldi. Nedeni açıklanamayan anemi %58,3'e karşı %22,2 oranında düzeldi. |
| Kemik yoğunluğu | Arttı. Omurga trabeküler kemik yoğunluğu %6,8, tahmini kemik dayanıklılığı %8,5 arttı. Kırık verisi yok. |
| Yürüme performansı | Düzelmedi. Birincil sonlanım karşılanmadı. |
| Canlılık / yorgunluk | Düzelmedi. Birincil sonlanım karşılanmadı. |
| Bilişsel işlev | Düzelmedi. |
| Koroner damar | Olumsuz sinyal: kalsifiye olmayan koroner plak hacmi testosteron alanlarda daha fazla arttı (p<0,003). |
Bu tablo, testosteronun nasıl pazarlandığıyla ne yaptığı arasındaki farkı özetler. Reklamlarda vaat edilen enerji, ruh hâli, zindelik ve performans, kontrollü çalışmalarda düzelmemiştir. Düzelenler cinsel istek, anemi ve kemik yoğunluğudur.
Kalp güvenliği: TRAVERSE ve FDA'nın etiket değişikliği
Kalp-damar hastalığı olan ya da yüksek riskli 5.246 erkekte yürütülen TRAVERSE çalışmasında, ortalama 33 aylık izlemde birincil kalp olayı oranı testosteron kolunda %7,0, plasebo kolunda %7,3 bulundu (HR 0,96; %95 GA 0,78-1,17). Yani testosteron, düşünüldüğü gibi kalp krizi riskini artırmadı.
Ancak hikâyenin tamamı bu değil. Aynı çalışmada önceden planlanmamış olarak şu farklar görüldü: atriyal fibrilasyon %3,5'e karşı %2,4 (p=0,02), akut böbrek hasarı %2,3'e karşı %1,5 (p=0,04), akciğer embolisi %0,9'a karşı %0,5. Ayrıca kırık alt çalışmasında — ki T Trials'ın kemik yoğunluğu sonucunun aksine — testosteron kolunda kırık daha fazlaydı: %3,50'ye karşı %2,46 (HR 1,43); kırıkların %80'inden fazlası düşmeye bağlıydı.
FDA, 28 Şubat 2025'te tüm testosteron ürünlerinin etiketinde değişikliğe gitti: kalp-damar riskine ilişkin kutulu uyarı metnini kaldırdı, ancak aynı anda kan basıncı yükselmesine dair yeni bir sınıf uyarısı ekledi ve "yaşa bağlı testosteron düşüklüğünde endike değildir" kısıtlamasını korudu. Yalnızca ilk yarısını aktaran haberler yanıltıcıdır.
FDA, 28 Şubat 2025'te tüm testosteron ürünlerinin etiketinde değişikliğe gitti: kalp-damar riskine ilişkin kutulu uyarı metnini kaldırdı, ancak aynı anda kan basıncı yükselmesine dair yeni bir sınıf uyarısı ekledi ve "yaşa bağlı testosteron düşüklüğünde endike değildir" kısıtlamasını korudu. Yalnızca ilk yarısını aktaran haberler yanıltıcıdır.
İzlem ve kontrendikasyonlar
- Hematokrit: başlangıçta %48'in üzerindeyse tedaviye başlanmaz. Tedavi sırasında %54'ü geçerse tedavi kesilir ya da doz azaltılır. En sık görülen ciddi yan etki budur.
- PSA ve prostat: başlangıçta PSA ve parmakla rektal muayene. Tedaviden sonra 3-12. ayda, ardından yıllık. PSA başlangıca göre 1,4 ng/mL'den fazla artarsa ya da 4,0 ng/mL'yi geçerse üroloğa yönlendirilir.
- Başlanmaması gereken durumlar: meme ya da prostat kanseri, ele gelen prostat nodülü, PSA >4 ng/mL, yüksek hematokrit, tedavi edilmemiş ağır uyku apnesi, ağır idrar yolu şikâyetleri, kontrolsüz kalp yetmezliği, son 6 ayda kalp krizi ya da inme, pıhtılaşma bozukluğu ve yakın gelecekte çocuk sahibi olma planı.
En az anlatılan risk: kısırlık. Dışarıdan verilen testosteron beyinden gelen LH ve FSH sinyalini baskılar; testis içi testosteron çöker ve sperm üretimi durur. Bu, TRT'nin bilinen ve öngörülebilir bir sonucudur — ancak hastalara çoğu zaman söylenmez.
1.549 sağlıklı erkeğin verisinin birleştirildiği analizde, tedavi kesildikten sonra sperm sayısının normale dönme olasılığı 6 ayda %67, 12 ayda %90, 24 ayda %100; ortanca süre 3,4 ay. Ancak bu veriler belirli süreli doğum kontrol çalışmalarındaki sağlıklı erkeklerden gelmektedir; yıllarca TRT kullanan biri için garanti sayılamaz.
Çocuk isteyen erkekte TRT yerine hCG, klomifen gibi seçenekler düşünülür. Not: enklomifen FDA tarafından onaylanmamıştır — 2015'te ret mektubu almış, geliştirme 2021'de durdurulmuştur. Klomifen de erkekte hiçbir endikasyon için onaylı değildir, endikasyon dışı kullanılır.
1.549 sağlıklı erkeğin verisinin birleştirildiği analizde, tedavi kesildikten sonra sperm sayısının normale dönme olasılığı 6 ayda %67, 12 ayda %90, 24 ayda %100; ortanca süre 3,4 ay. Ancak bu veriler belirli süreli doğum kontrol çalışmalarındaki sağlıklı erkeklerden gelmektedir; yıllarca TRT kullanan biri için garanti sayılamaz.
Çocuk isteyen erkekte TRT yerine hCG, klomifen gibi seçenekler düşünülür. Not: enklomifen FDA tarafından onaylanmamıştır — 2015'te ret mektubu almış, geliştirme 2021'de durdurulmuştur. Klomifen de erkekte hiçbir endikasyon için onaylı değildir, endikasyon dışı kullanılır.
Türkiye'de durum
Kasım 2024'ten beri kısıtlı dağıtımda. TİTCK, 20 Kasım 2024 tarihli duyurusuyla testosteron içeren ilaçları, GnRH analoglarını ve tek başına 2 mg ve üzeri östrojen içeren ürünleri kısıtlı dağıtım kapsamına aldı. Gerekçe duyuruda açıkça yazılıdır: "suistimallerinin önlenmesi amacıyla." Uygulamada bu, ilaçların yalnızca Reçetem Sistemi üzerinden elektronik reçeteyle verilmesi ve İlaç Takip Sistemi üzerinden izlenmesi anlamına gelir.
Testosteron Türkiye'de kırmızı reçeteye tabi değildir; normal (beyaz) reçeteyle yazılır. Ancak yukarıdaki kısıtlı dağıtım düzenlemesi, eczaneden temini fiilen sıkılaştırmıştır.
Testosteron Türkiye'de kırmızı reçeteye tabi değildir; normal (beyaz) reçeteyle yazılır. Ancak yukarıdaki kısıtlı dağıtım düzenlemesi, eczaneden temini fiilen sıkılaştırmıştır.
Geri ödeme: SUT Ek-4/F listesinin 40. maddesi uyarınca testosteron, üroloji, endokrinoloji ve çocuk cerrahisi uzmanlarınca raporsuz yazılabilir; diğer tüm hekimler ancak bu üç uzmanlıktan alınmış uzman hekim raporuna dayanarak yazabilir.
Türkiye'de bulunan başlıca preparatlar: kas içi enjeksiyon olarak Nebido (testosteron undekanoat, 3 ayda bir), Sustanon 250 ve jenerik Tesroject (karışık testosteron esterleri, 2-4 haftada bir); deriye sürülen jel olarak Testogel ve Tostran; ağızdan Virigen Testocaps. Sık yapılan bir hata, ABD'deki "Androgel" adının Türkiye için kullanılmasıdır — Türkiye'de karşılığı Testogel'dir.
Sık Sorulan Sorular
- Yorgunum ve isteksizim, testosteronum düşük müdür?
- Belki, ama olasılık sandığınızdan düşüktür. 40-79 yaş erkeklerin yalnızca %2,1'inde belirtili testosteron eksikliği vardır. Aynı şikâyetler tiroid hastalığı, uyku apnesi, anemi, depresyon ve D vitamini eksikliğiyle de olur. Testi yaptırın, ama tek olası açıklama olarak görmeyin.
- Testosteronum 280 çıktı, tedavi olmalı mıyım?
- Tek bir ölçüm tanı koydurmaz. Sabah, aç karnına, en az iki ayrı günde tekrarlanmalıdır. Ayrıca sayı tek başına değil, belirtilerle birlikte değerlendirilir; kılavuzlar sayıya değil, belirti-değer birlikteliğine tanı koyar. Sınırdaki bir değerde önce nedeni aranır: kilo, uyku apnesi, ilaçlar.
- Testosteron tedavisi beni gençleştirir mi, enerjimi artırır mı?
- Hayır. 65 yaş üstü 790 erkekte yapılan kontrollü çalışmalarda yorgunluk, yürüme performansı ve bilişsel işlev düzelmedi. Düzelenler cinsel istek, anemi ve kemik yoğunluğuydu. FDA de "yaşa bağlı testosteron düşüklüğünde endike değildir" kısıtlamasını korumaktadır.
- Testosteron tedavisi kısırlık yapar mı?
- Evet, yapar — ve bu en çok atlanan konudur. Dışarıdan verilen testosteron sperm üretimini durdurur. Kesildikten sonra çoğu erkekte 6-12 ayda düzelir, ama garanti değildir. Çocuk isteği olan erkekte TRT yerine hCG ya da klomifen gibi seçenekler konuşulmalıdır.
- Spor salonunda kullanılan iğnelerle aynı şey mi?
- Etken madde benzer olabilir ama kullanım tamamen farklıdır. Tıbbi tedavide amaç eksik hormonu normale getirmektir; performans amaçlı kullanımda dozlar kat kat yüksektir ve vücudun kendi üretimi kalıcı olarak durabilir. Sonuç testis küçülmesi, kısırlık, jinekomasti ve kalp riskidir. Türkiye'de testosteronun kısıtlı dağıtıma alınmasının gerekçesi de tam olarak bu suistimaldir.
- Prostat kanseri oldum, testosteron alabilir miyim?
- Aktif, tedavi edilmemiş prostat kanserinde hayır. Tedavi edilmiş hastalıkta kılavuzlar ayrışıyor: Endocrine Society başlamamayı, AUA "kanıt yetersiz" demeyi, EAU ise düşük riskli ve en az bir yıldır nükssüz hastalarda ayrıntılı bilgilendirmeyle düşünülebileceğini söylüyor. Bu alanda randomize çalışma yoktur; karar ürolog ve onkoloğunuzla birlikte, olgu bazında verilmelidir.
- Hormon baskılama tedavisi alıyorum, yan etkilere katlanmak zorunda mıyım?
- Hayır. Kemik kaybı için kalsiyum, D vitamini ve gerektiğinde bisfosfonat/denosumab; sıcak basması için etkinliği gösterilmiş ilaçlar; kas kaybı için direnç egzersizi vardır. ADT'nin yan etkileri kabullenilecek değil, yönetilecek şeylerdir. Bunları kontrollerinizde dile getirin.
- Ağrı kesici kullanıyorum, ilgisi var mı?
- Büyük olasılıkla var. Uzun süreli opioid kullanan erkeklerin %63'ünde hipogonadizm saptanmıştır ve etki dozla artar. Kanser ağrısı için uzun etkili opioid kullanıyorsanız, yorgunluk ve isteksizliğinizin bir kısmı buradan kaynaklanıyor olabilir. Testosteron ölçtürmek makuldür.
Kısa sözlük
- Hipogonadizm
- Cinsiyet hormonu üretiminin yetersizliği. Sorun testisteyse "primer", beyindeki hipofiz/hipotalamusta ise "sekonder" adını alır.
- Geç başlangıçlı hipogonadizm
- Erişkin yaşta ortaya çıkan, hem belirti hem laboratuvar bulgusu bulunan testosteron eksikliği. "Andropoz"un kılavuzlardaki karşılığı budur.
- Fonksiyonel hipogonadizm
- Testis ya da hipofizde yapısal bir sorun olmadan, obezite, hastalık ya da ilaçlara bağlı gelişen eksiklik. Genellikle geri döndürülebilir.
- Total / serbest testosteron
- Total, kandaki tüm testosterondur. Serbest testosteron ise proteinlere bağlı olmayan, hücreye girebilen kısımdır.
- SHBG
- Testosteronu kanda taşıyan bağlayıcı protein. Yaşla ve bazı hastalıklarda arttığı için total testosteron normal görünse bile serbest kısım düşük olabilir.
- LH ve FSH
- Hipofizden salgılanan, testisi uyaran hormonlar. Yüksekse sorun testiste, düşük ya da uygunsuz normalse beyindedir.
- ADT (androjen baskılama tedavisi)
- Prostat kanserinde testosteronu kastrasyon düzeyine indiren tedavi.
- Hematokrit
- Kanın hücresel yoğunluğu. Testosteron tedavisinin en sık ciddi yan etkisi bu değerin yükselmesidir.
- SARM
- Seçici androjen reseptör modülatörü. Kaşeksi için denenmiş, faz 3 çalışmalarda başarısız olmuştur; onaylı bir ürün yoktur.
DROZDOGAN Akademi Yorumu
Testosteron, tıbbi kanıtla popüler anlatının en fazla ayrıştığı konulardan biri. Aşağıda kendi değerlendirmemizi paylaşıyoruz.
⚡ Bu konu neden önemli?
Çünkü iki ayrı hata aynı anda yapılıyor. Bir yanda gereksiz tedavi var: sosyal medyada testosteron bir gençlik ve performans iksiri gibi pazarlanıyor, sağlıklı erkekler ölçtürüp "sınırda" çıkan değerlerle tedaviye başlıyor. Diğer yanda — ve bizim için asıl önemlisi — gereken tedavinin atlanması var: prostat kanserinde hormon baskılama alan, uzun süreli opioid kullanan ya da testis kanserinden kurtulmuş erkeklerde hipogonadizm neredeyse kural, ama sorulmuyor.Rakamlar bu asimetriyi açıkça gösteriyor: genel nüfusta belirtili eksiklik elli erkekten birinde; uzun süreli opioid kullananlarda üç erkekten ikisinde. Dikkatimiz yanlış yere yoğunlaşmış durumda.
✅ Güçlü yönler / iyiye giden şeyler
Son on yılda bu alanda gerçekten iyi çalışmalar yapıldı. T Trials, hormonun neyi düzeltip neyi düzeltmediğini randomize olarak ayırdı. TRAVERSE, on yıldır süren kalp güvenliği tartışmasını 5.246 hastayla kapattı. Bunlar beslenme ya da takviye alanında hiç bulunmayan kalitede kanıtlar.İkinci iyi gelişme, fonksiyonel hipogonadizm kavramının yerleşmesi. Obeziteye bağlı testosteron düşüklüğünün geri döndürülebilir olduğunu bilmek, tedavi mantığını tersine çeviriyor: hormonu dışarıdan vermek yerine nedeni ortadan kaldırmak. Diyetle 83, obezite cerrahisiyle 252 ng/dL'lik artışlar, çoğu takviyenin vaat ettiğinden fazlasıdır.
Üçüncüsü, Türkiye'nin Kasım 2024'te testosteronu kısıtlı dağıtıma alması. Gerekçesi doğrudan "suistimalin önlenmesi" olarak yazılmış; spor salonu kaynaklı kullanımın büyüklüğü düşünülürse yerinde bir adım.
⚠️ Sınırlılıklar / abartılmaması gerekenler
TRAVERSE'ün "kalp güvenli" sonucu eksik aktarılıyor. Aynı çalışmada atriyal fibrilasyon, akut böbrek hasarı ve akciğer embolisi testosteron kolunda daha sıktı; kırık alt çalışmasında ise kırık daha fazlaydı — üstelik T Trials kemik yoğunluğunun arttığını göstermişken. Kemik yoğunluğu artıp kırık artıyorsa, orada anlamadığımız bir şey var demektir. FDA'nın etiketten kalp uyarısını çıkarırken yeni bir kan basıncı uyarısı eklemesi de bu tabloyu tamamlıyor.İkincisi, kanser hastasında testosteronun faydası gösterilmemiştir. Kaşeksi ve yorgunluk çalışmaları birincil sonlanımlarında başarısız oldu; SARM'ların faz 3 programı çöktü. Düşük testosteronun kanser ölümüyle ilişkili bulunması da bir tedavi gerekçesi değil — büyük olasılıkla ters nedensellik: gizli hastalık hormonu baskılıyor, hormon hastalığı yaratmıyor.
Üçüncüsü, tedavi edilmiş prostat kanserinde TRT konusunda tek bir randomize çalışma bile yok. Elimizdeki tüm veri geriye dönük ve seçim yanlılığıyla malul: hekimler zaten düşük riskli görünen hastalara testosteron veriyor, sonra bu hastalarda nüksün az çıkmasına şaşırıyoruz.
🩺 Bizim pratikteki duruşumuz
- ADT başlarken kemik planını da başlatıyoruz. Kalsiyum, D vitamini, kırık riski değerlendirmesi ve direnç egzersizi reçetesi ilk gün konuşulur — birinci yıldaki kayıp en hızlı olandır, sonra telafi edilmez.
- Uzun etkili opioid kullanan erkekte testosteron ölçüyoruz. Yorgunluğu otomatik olarak kansere yormadan önce bakılması gereken bir değerdir.
- Testis kanseri sonrası izlemi ömür boyu planlıyoruz. Eksiklik tedaviden 18 yıl sonra bile çıkabiliyor; yıllık testosteron, HbA1c, lipid ve kan basıncı takibi bu grubun standardı olmalıdır.
- Sınırdaki değerde önce nedeni arıyoruz. Kilo, uyku apnesi, opioid, kortikosteroid, aşırı alkol. Fonksiyonel hipogonadizmde çözüm hormon değil, nedendir.
- Hastaya beklentiyi doğru anlatıyoruz. "Enerjiniz artacak, gençleşeceksiniz" demiyoruz; kanıtlanan fayda cinsel istek, anemi ve kemik yoğunluğudur. Yanlış beklenti, gereksiz tedavinin en büyük kaynağıdır.
- Çocuk isteğini mutlaka soruyoruz. TRT sperm üretimini durdurur. Bu bilgi tedaviye başlamadan verilmezse geri dönülemez bir hata olur.
❓ Açık sorular
Kemik yoğunluğu artarken kırık neden arttı — bu çelişki çözülmüş değil; düşme eğiliminin mi arttığı, yoksa hastaların daha aktif hâle geldiği için mi daha çok düştüğü bilinmiyor. Tedavi edilmiş prostat kanserinde testosteronun güvenli olup olmadığı randomize bir çalışma yapılmadan yanıtlanmayacak, ve böyle bir çalışmanın yapılması zor. ADT'nin bilişsel etkileri gerçek mi, yoksa gözlemsel çalışmaların karıştırıcı etkisi mi — anti-androjenlerle sinyalin görülüp LHRH analoglarıyla görülmemesi bu soruyu daha da ilginç kılıyor. Ve Türkiye özelinde: ne hipogonadizm sıklığını ne de spor salonlarındaki steroid kullanım oranını biliyoruz; bu iki boşluk, konunun ülkemizde ne kadar konuşulduğuyla taban tabana zıt.Kısa hükmümüz: Testosteron, sağlıklı erkeklerde gereğinden fazla, kanser hastalarında ise gereğinden çok daha az konuşuluyor. Doğru cümle şudur: testosteron bir gençlik hormonu değil, eksikliği belirti yaparsa yerine konması gereken bir hormondur — ve onkolojide o eksikliği en çok biz yaratıyoruz, dolayısıyla takip etmek de bize düşer.
Şeffaflık notu. Bu yazıda kesinleştirilemeyen noktalar:
- EMAS'ın %2,1'lik genel sıklığı doğrulanmıştır; sık alıntılanan yaş on yıllarına göre dağılım birincil kaynaktan teyit edilemediği için yazıda kullanılmamıştır.
- "Diyabetli erkeklerde testosteron düşüklüğü iki kat sık" ifadesi doğrulanamamıştır; yerine doğrulanmış olan "en az %25'inde serbest testosteron düşük" ifadesi kullanılmıştır.
- ADT ile depresyon ilişkisi için dolaşan sayısal risk oranı birincil kaynağa dayandırılamadığı için yazıda verilmemiştir.
- Kastrasyon düzeyi olarak önerilen <20 ng/dL hedefi tartışmalıdır; kılavuz düzeyinde benimsendiğini gösteren birincil kaynak bulunamadığı için yazıda yalnızca yerleşik <50 ng/dL tanımı kullanılmıştır.
- Pelvik ışın tedavisinin testise saçılan dozu ve sonrasında hipogonadizm gelişme oranı için doğrulanmış veri bulunamamıştır; kök hücre nakli sonrası oranlar da çelişkilidir. Bu nedenle bu iki başlık yazıda sayısallaştırılmamıştır.
- Çinko takviyesinin eksikliği olmayan erkeklerdeki etkisi için randomize çalışma bulunamamıştır; "etkisizdir" değil, "yeterli kanıt yoktur" ifadesi kullanılmıştır.
- Türkiye'deki preparat listesi ikincil ilaç veri tabanlarından derlenmiştir; TİTCK'nın resmî ruhsatlı ürünler listesinden doğrulanamamıştır. Bazı ürünler artık pazarda olmayabilir.
- Testosteronun kırmızı reçeteye tabi olmadığı bilgisi, kırmızı reçete listesinde bulunmamasından çıkarılmıştır; TİTCK'nın güncel kontrole tabi ilaçlar listesinden doğrudan teyit edilmelidir.
- SUT Ek-4/F madde 40 metni iki ikincil kaynaktan doğrulanmıştır; güncel resmî SUT metninden teyit edilmemiştir.
- Türkiye'de hipogonadizm sıklığına ve anabolik steroid kullanım oranına dair yayımlanmış veri bulunamamıştır. Türk Üroloji Derneği kılavuzundaki oranlar uluslararası verilerdir.
- Türkiye'de anabolik steroid bulundurmanın hukuki sonucu doğrulanamamıştır; yazıda yalnızca satış ve üretime ilişkin genel düzenleme olduğu belirtilmiş, ceza verilmemiştir.
- Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekiminizin değerlendirmesinin yerine geçmez.
Kaynaklar
- Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, ve ark. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism 2018;103(5):1715-1744
- Mulhall JP, Trost LW, Brannigan RE, ve ark. Evaluation and management of testosterone deficiency: AUA guideline. Journal of Urology 2018;200:423
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health — Male Hypogonadism. Avrupa Üroloji Derneği, 2026
- Türk Üroloji Derneği. Hipogonadizm Tanı, Tedavi ve Takip Kılavuzu
- Travison TG, Vesper HW, Orwoll E, ve ark. Harmonized reference ranges for circulating testosterone levels in men. JCEM 2017;102(4):1161-1173
- Wu FCW, Tajar A, Beynon JM, ve ark. Identification of late-onset hypogonadism in middle-aged and elderly men (EMAS). New England Journal of Medicine 2010;363(2):123-135
- Camacho EM, Huhtaniemi IT, O'Neill TW, ve ark. Age-associated changes in hypothalamic-pituitary-testicular function in middle-aged and older men (EMAS longitudinal). European Journal of Endocrinology 2013;168(3):445-455
- Corona G, Rastrelli G, Monami M, ve ark. Body weight loss reverts obesity-associated hypogonadotropic hypogonadism: a systematic review and meta-analysis. European Journal of Endocrinology 2013;168(6):829-843
- Snyder PJ, Bhasin S, Cunningham GR, ve ark. Effects of testosterone treatment in older men (The Testosterone Trials). New England Journal of Medicine 2016;374:611-624; ve Snyder ve ark. Lessons from the Testosterone Trials. Endocrine Reviews 2018;39(3):369-386
- Lincoff AM, Bhasin S, Flevaris P, ve ark. Cardiovascular safety of testosterone-replacement therapy (TRAVERSE). New England Journal of Medicine 2023;389:107-117
- Snyder PJ, ve ark. Testosterone treatment and fractures in men with hypogonadism. New England Journal of Medicine 2024;390:203-211
- Bhasin S, ve ark. Prostate safety events during testosterone replacement therapy in men with hypogonadism (TRAVERSE). JCEM 2024;109(8):1975-1983
- Loeb S, Folkvaljon Y, Damber JE, ve ark. Testosterone replacement therapy and risk of favorable and aggressive prostate cancer. Journal of Clinical Oncology 2017
- Keating NL, O'Malley AJ, Smith MR. Diabetes and cardiovascular disease during androgen deprivation therapy for prostate cancer. Journal of Clinical Oncology 2006;24:4448-4456
- Shahinian VB, Kuo YF, Freeman JL, Goodwin JS. Risk of fracture after androgen deprivation for prostate cancer. New England Journal of Medicine 2005;352:154-164
- Smith MR, Egerdie B, Hernández Toriz N, ve ark. Denosumab in men receiving androgen-deprivation therapy for prostate cancer (HALT). New England Journal of Medicine 2009;361:745-755
- Greenspan SL, Coates P, Sereika SM, ve ark. Bone loss after initiation of androgen deprivation therapy in patients with prostate cancer. JCEM 2005;90(12):6410-6417
- de Vries F, Bruin M, Lobatto DJ, ve ark. Opioids and their endocrine effects: a systematic review and meta-analysis. JCEM 2020;105(4):1020-1029
- British Society for Sexual Medicine. Consensus on testicular cancer, testosterone deficiency and the metabolic syndrome. 2020
- Liu PY, Swerdloff RS, Christenson PD, ve ark. Rate, extent, and modifiers of spermatogenic recovery after hormonal male contraception. Lancet 2006;367:1412-1420
- Lerchbaum E, Pilz S, Trummer C, ve ark. Vitamin D and testosterone in healthy men: a randomized controlled trial. JCEM 2017;102(11):4292-4302; ve European Journal of Nutrition 2019;58:3135-3146
- Diem SJ, Greer NL, MacDonald R, ve ark. Efficacy and safety of testosterone treatment in men: an evidence report for the American College of Physicians. Annals of Internal Medicine 2020
- Wittert G, Bracken K, Robledo KP, ve ark. Testosterone treatment to prevent or revert type 2 diabetes (T4DM). Lancet Diabetes & Endocrinology 2021;9(1):32-45
- U.S. Food and Drug Administration. FDA issues class-wide labeling changes for testosterone products. 28 Şubat 2025
- Türk Eczacıları Birliği. Testosteron içeren ilaçların kısıtlı dağıtıma alınması hakkında TİTCK duyurusu, Kasım 2024
- Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Uygulama Tebliği, Ek-4/F, madde 40
